Nuri türkel: "Xitayning Uyghurlargha qiliwatqanliri sépi özidin medeniyet qirghinchiliqi!"

Muxbirimiz eziz
2019-09-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati idare hey'itining re'isi, adwokat nuri türkel ependim "Seweb" zhurnili ötküzgen mexsus témidiki söhbette. 2019-Yili 27-awghust. Washin'gton, amérika.
Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati idare hey'itining re'isi, adwokat nuri türkel ependim "Seweb" zhurnili ötküzgen mexsus témidiki söhbette. 2019-Yili 27-awghust. Washin'gton, amérika.
reason.com diki munasiwetlik sindin élin’ghan

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush xelq'araning diqqitide boluwatqanda, uninggha munasiwetlik bir qatar mesililer heqqide türlük qarashlarning otturigha chiqiwatqanliqi melum. Amérikadiki oqurmenliri birqeder köp bolghan "Seweb" zhurnili yéqinda amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati idare hey'itining re'isi, adwokat nuri türkel bilen ötküzgen mexsus témidiki söhbetni ene shuning jümlisidin déyishke bolidu.

Söhbet programmisi aldi bilen Uyghurlar diyaridiki omumiy weziyet heqqide qisqiche chüshenche bérish bilen bashlandi. Bolupmu xitay hökümitining sherqte déngiz boyidiki sheherlerde iqtisadiy tereqqiyatni algha sürüshke zéhin qoyuwatqanliqi, gherbte bolsa ikki milyondin üch milyon'ghiche bolghan Uyghur we bashqilarni "Yighiwélish lagéri" dep atiliwatqan "Terbiyilesh merkizi" namidiki mu'esselerge qamiwalghanliqi, buning bilen pütkül Uyghurlar diyarining "Saqchi döliti" ge aylinip qalghanliqi heqqidiki uchurlar bérilgendin kéyin riyasetchi tod krayin qabahetke tolghan bu makanda némilerning boluwatqanliqi heqqidiki so'alni nuri türkelge sundi. 

Nuri türkel nöwettiki éghir basturushning burulush nuqtisi chén chü'en'go tibettin Uyghurlar diyarigha partiye sékrétari bolup yötkilip kelgendin kéyin bashlan'ghanliqini, bu jeryanda aldi bilen Uyghurlarning kündilik hayatigha munasiwetlik bir qatar adetlerning "Térrorluq we esebiylikning ipadisi" dep qarilishqa bashlighanliqi, kéyinche bu xildiki mezmunlar kompyutér arqiliq toplinip, zor kölemlik tutqun'gha asas hazirlighanliqini, yuqiri pen-téxnika wasitilirining buninggha yéqindin yardemde bolghanliqini sözlep ötti. 

Nurining bildürüshiche, milyonlap adem qamalghan, shundaqla chén chüen'goning biwasite qomandanliqida barghanséri kéngiyiwatqan bu lagérlar "Mektepke oxshash ders ötülidighan, herbiyche bashqurulidighan we türmige oxshash qoghdilidighan" mu'esselerge aylan'ghan. Buning axirqi meqsiti bolsa Uyghurlarning nesebini, yiltizini we munasiwitini késip tashlash bolghan. Bu bolsa shi jinping hökümiti ijra qiliwatqan ishlarning mahiyette 21-esirdiki irqiy qirghinchiliq ikenlikini, buningda Uyghurlarni nishan qilghan halda ikki-üch milyon ademning alliqachan yighiwélish lagérigha qamilip bolghanliqini tekitlidi. 

Nurining bildürüshiche, nöwette lagér ichidikiler jismaniy qiynaqtin azablinish bilen birge özlirining milliy we diniy kimlikini inkar qilishqa mejburlanmaqtiken. , lagér sirtidikiler bolsa rohiy jehettiki bésim, jümlidin qorqunch, endishe we judaliqning derdini tartmaqtiken. Téximu muhimi uchurlarning qattiq kontrol qilinishi seweblik lagérlarning ichide zadi némilerning boluwatqanliqi heqqide éniq melumat yoqning ornida iken. Hazirche tashqi dunyagha melum bolghan uchurlar, sani tolimu az bolghan bir qisim shahitlarning bayanliri we muxbirlarning Uyghurlar diyaridin élip kelgen qismen melumatliri iken. Omumen qilip éytqanda, öz dewride ikki qétim musteqil "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ni qurup chiqqan Uyghurlar hazir xitay hökümitining dunyagha kéngiyiwatqan qara niyitige "Qurbanliq" boluwatqan bolup, hayat-mamatliq bosughisida ganggirap qalmaqtiken. 

Bu qétimliq muhakimidin kéyin biz nuri türkel bilen ayrim sözleshtuq we uningdin "Uyghurlarning béshigha kéliwatqanliri medeniyet qirghinchiliqidur" dep xulase chiqirishidiki asaslarni soriduq. U bu heqte öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Nuri türkelning qarishiche, Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan paji'eni ijtima'iy nuqtidin alghandimu "Zor qirghinchiliq" dep qarashqa bolidiken. Bolupmu xitay hökümitining Uyghur qiz-chokanliri we sebiylirini jismaniy nishan qilishi buning yene bir delili iken. 

Nuri türkelning bildürüshiche, eyni waqittiki "Yehudiylar qirghinchiliqi" nechche milyon yehudiy lagérlardiki zeherlik gaz öyliride jan bergendin kéyin andin tashqi dunyagha melum bolghan. Halbuki Uyghurlarning béshigha ashu xildiki paji'ening kéliwatqanliqi hazir shunche roshen bolsimu dunyaning bu mesilidiki inkasini yenila yéterlik emes, déyishke bolidiken. Shundaqla buningda Uyghurlarning özidimu bir qisim xata qarashlar mewjut bolmaqta iken. U buningda "Biz oylinishqa tégishlik birnechche nuqta bar" dep qaraydighanliqini bildürdi. 

Melum bolushiche, "Erkin pikir we erkin bazar" dégen yétekchi idiyeni qibliname qilghan "Seweb fondi" bashquridighan "Seweb" zhurnili ayda bir san chiqidighan bolup, 1968-yilidin bashlap neshr qilinip kelmektiken. Tor zhurnilining ayliq körülüsh sani hazir alliqachan töt milyondin ashidighan bolup, uda nechche qétim "Dunyadiki eng yaxshi 50 zhurnal" ning biri bolup bahalan'ghan iken.

Toluq bet