Fotograf lisa rosning Uyghur tarixiy mazarlirigha a'it foto süret körgezmisi en'gliyede dawam qilmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2019-10-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Fotograf lisa rosning Uyghur tarixiy mazarlirigha a'it foto süret körgezmisi toghrisida chüshenche bermekte. 2019-Yili 8-öktebir, en'gliye.
Fotograf lisa rosning Uyghur tarixiy mazarlirigha a'it foto süret körgezmisi toghrisida chüshenche bermekte. 2019-Yili 8-öktebir, en'gliye.
RFA/Gülchéhre

Uyghur diyaridiki tarixiy mazayi-mashayixlarmu xitay hökümitining Uyghurlargha qarita élip bériwatqan medeniyet qirghinchiliqining obyéktigha aylinip, shiddet bilen yoq qiliniwatqan bir mezgilde, nyu-yorkluq fotograf lisa rus xanim ilgiri Uyghur élidiki qedimiy tawabkar we mazarlar heqqide toplighan foto arxipining téximu qimmetlik tarixiy pakit bolup qaldi. Fotograf lisa ros xanimning Uyghurlarning tarixiy mazarlirigha a'it "Yuqliwatqan muqeddes jaylar" foto süret körgezmisi nöwette en'gliyening birmin'gxam shehiride dawam qilmaqta.

Xitay hökümitining Uyghur diyarida lagérlarni qurup Uyghurlarning her sahediki ser xillirini qamash we Uyghur tilidiki ma'aripini yoqitish qatarliqlarni öz ichige alghan medeniyet qirghinchiliqi dunya jama'etchilikining diqqet nuqtisigha aylan'ghan bir peytte en'gliyening bérmin'gxam shehiridiki güzel sen'et körgezmiside nyu-yorkluq fotograf lisa rus xanimning achqan "Yoqiliwatqan muqeddes jaylar" namliq foto süret körgezmisi, Uyghurlar weziyitini oxshimighan nuqtidin yorutmaqtiken.

20-Séntebirdin 2-noyabirghiche dawam qilidighan bu körgezmige lisa rus xanimning on nechche yildin buyan bir qanche qétim teklimakandiki Uyghurlarning tawap qilidighan muqeddes jaylirini ziyaret qilish jeryanida tartqan mazarliqlar we din'gha a'it foto süretliri qoyulghan.

Lisa rus xanim Uyghurlarning mazarliri heqqidiki tunji foto süret körgezmisini 2013-yili nyu-york shehiride achqan bolup uninggha "Xitaydiki Uyghurlarning muqeddes jayliri" dep nam bérilgen idi. Uning yene mushu resimliri asasida neshr qildurghan bir parche kitabimu bar.

Bu yil yanwarda lisa rus xanim yene nyu-yorkta "Men uyqudin bidar: Uyghurlar wetinige éhtiram" namliq mexsus foto süret körgezmisini échip, buni dangliq Uyghur folklorshunas rahile dawut qatarliq xitay hökümiti teripidin lagérlargha qamalghan Uyghur serxillirigha béghishlighanidi.

Bérmin'gxamdin ziyaritimizni qobul qilghan lisa rus xanim mezkur foto süret körgezmisi gerche uning Uyghur qedimiy mazarlirigha da'ir "Hayat mazarlar" témisida ilgiri nyu-york we dubey qatarliq jaylarda échilghan körgezmisining dawami bolsimu emma bu qétimqi körgezmige qoyulghan süretlerdiki mazar we xaniqalarning köpchilikning bügün yer sharidin ghayib qilin'ghanliqini bildürdi. U ene shu sewebtin bu yürüshlük körgezme namini Uyghurlarning we Uyghurlarning bu muqeddes jaylirining nöwettiki weziyitige maslashturup: "Yoqiliwatqan muqeddes jaylar" qilip özgertkenlikini bayan qildi.

Lisa rus xanim: "Men ilgiri 2014-yilidin bashlap échip kéliwatqan yürüshlük körgezmilirimge 'hayat mazarlar' dep nam bergen idim, emma hazirqi Uyghur élining weziyiti seweblik bu namni qayta qollinishni muwapiq körmidim. Bu körgezmige maralbéshidin tartip yeken, xoten qatarliq oxshimighan jaylarda bir qanche qétim bérip tartilghan mazarlargha a'it 12 yürüsh süretler qoyuldi. Men ularning ghayib qiliniwatqanliqini yorutush üchün imam yasin qatarliq mazarlarning eyni chaghda tartqan süretliri bilen teng yene uning yéqinda sün'iy hemrahidin tartilghan, yeni tüzliwétilgen mazarlarning süretlirinimu qoydum. Bu jaylar hazir yoq pütünley yoq qilin'ghan", dédi.

Lisa xanim körgezmige mas halda yene ziyaretchilerge bu foto süret eserliride ipadilen'gen mazarlarning orni, tarixi we bularning Uyghurlarning medeniyitide tutidighan orni qatarliqlar heqqide chüshendürüsh bergendin sirt özining Uyghur élige qaratqan ziyaretliride eyni chaghda Uyghur élide folklor tetqiqati élip bériwatqan dosti rahile dawut bilen bolghan dostluqi hem unning nechche yüzligen Uyghur ziyaliylar bilen teng lagérlargha qamilip ghayib qilin'ghanliqi qatarliqlarni tonushturghan.

Bu heqte lisa mundaq dédi: "Uyghurlar hazirqidek bir weziyetke yüzlen'gen bir waqitta men bir sen'etkar bolush süpitim bilen qilalaydighinim, sen'et nuqtisidin kishilerning diqqitini Uyghurlargha qaritish, elwette Uyghurlarni bilmeydighan kishilerge lagérlar mesilisidek bir paji'elik mesilini biwastila otturigha qoyghandin bu xil güzel sen'etning wasitisi bilen tonushturush téximu chongqur chüshenche hasil qilalaydu dep qaridim. Bu körgezminingmu meqsiti elwette dunya ehlining Uyghurlargha bolghan köngül bolushini kücheytishke türtke bolush".

Londondiki Uyghur muzikishunas proféssor réchal xars xanim fotograf lisa xanimning mezkur közgezmisining échilish murasimida Uyghurlarning medeniyet sen'iti we uning hazirqi yoqitilish ehwaligha a'it doklat bergen bolup, u bu körgezmining en'gliyediki nurghun güzel sen'etchiler, mutexessis we Uyghurshunaslarni özige jelp qilghanliqi bildürüp mundaq dédi: "Lisa körgezmige qoyghan bu süretler yalghuz Uyghurlargha a'it ajayip güzel mazarlar ipadilen'gen foto-süret eserler bolupla qalmay, uningda Uyghurlarning medeniyiti, étiqadi, güzellik tuyghusi qatarliq bay rohiy dunyasimu eks etken, shunga bu süretler insanlarning rohiyitige tesir qilish küchige ige. Shunga buni körgen nurghun ziyaretchilerning közidin heyranliq ipadilendi, ular héchqachan buninggha oxshaydighan menzirini körüp baqmighan lékin hemmisi bu süretlerdiki güzellikke qayil bolmay turalmaydu. Bu güzel eserlerning jelp qilishi bilen ular Uyghurlar heqqide yenimu köp nersilerni bilishke tirishti. Körgezmining bir xil ammiwi sorun bolush süpiti bilen eng zor qimmiti we ehmiyiti xitayning yoqitish xewpige uchrawatqan Uyghurlarni tonushturushta uning bir köwrüklük rol oyniyalishida dep qaraymen".

Xitay hökümiti yéqinqi yillardin buyan Uyghur diyarining qismen jayliridiki mazar-meqberilerni, sayahetchilikke da'ir tarixiy orunlar süpitide saqlap qalghandin bashqa, tengri téghining jenubi we shimalida nurghun chong kichik tarixiy mazarlarni omumyüzlük chéqip tüzleshni dawam qilghanidi. Bular asasen bir qanche esirlik uzaq tarixqa ige shundaqla hazirghiche ishlitiliwatqan qedimiy zaratgahliqlar bolupla qalmay, Uyghurlarning tawap qilidighan muqeddes jayliri hésablinidu. Shunga lisa xanim, ziyaritimiz dawamida bu ulugh jaylarning yer sharidin ghayib qiliwétilishi insaniyet medeniyet tarixidiki bir paji'e ikenlikini bildürüsh bilen birge yene özining uning yoqitilishi bilen teng Uyghurlarning mazarlargha baghlan'ghan medeniyiti we en'eniliriningmu yoqilishidin bekrek endishiliniwatqanliqini tekitlidi.

Toluq bet