Майк помпейо: «һиндонезийә хитайниң уйғурларға қаратқан бастурушиға қарши һәқ мәйданда чиң туруши керәк»

Мухбиримиз җәвлан
2020-10-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо һиндонезийә ташқи ишлар министири ретно марсуди билән бирләшмә ахбарат елан қилғанда сөз қилди. 2020-Йили 29-өктәбир, җакарта, һиндонезийә.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо һиндонезийә ташқи ишлар министири ретно марсуди билән бирләшмә ахбарат елан қилғанда сөз қилди. 2020-Йили 29-өктәбир, җакарта, һиндонезийә.
REUTERS

Һиндонезийәниң йеқинда төт уйғурни хитайға қайтурувәткәнлики һәққидики хәвәр тарқалғандин кейин, хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә уйғур тәшкилатлири һиндонезийәниң бу қилмишиға болған күчлүк наразилиқини билдүрүп келиватқаниди. Чүнки мусулманлар нопуси көп болған һиндонезийәниң бу қарари мусулман дөләтләрниң уйғур мәсилисигә сүкүт қилипла қалмай, хитай билән йошурун содилишиватқанлиқи вә уйғурлар мәсилисидә келишим һасил қиливатқанлиқиниң бир аламити сүпитидә оттуриға чиққаниди.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә илми мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди һиндонезийәниң бундақ қилишидики сәвәбләр һәққидә тохтилип мундақ деди: «һиндонезийә вә башқа шәрқий-җәнубий асия әллири иқтисад җәһәттә хитайға, хәвпсизлик җәһәттә америкиға бағланған. Һиндонезийәниң 70 пирсәнт иқтисади хитайларниң қолида, һиндонезийәниң йәнә хитай билән җинайәтчиләрни өткүзүп бериш келишими бар. Бундақ әһвалда һиндонезийәниң хитайниң тәлипини рәт қилиши тәс.»

Мушундақ бир вәзийәттә америка ташқи ишлар министири майк помпейо һиндонезийәни зиярәт қилип, хитайниң уйғурларға қаратқан бастурушиға қарши һәқ мәйданда чиң турушқа чақирған. «Вал ситрет жунили» гезитиниң 29-өктәбир хәвәр қилишичә, америка ташқи ишлар министири майк помпейо түнүгүн һиндонезийәдики бир мусулман яшлар тәшкилатиға қилған сөзидә һиндонезийәниң бир мусулман дөләт болуш сүпити билән хитайниң уйғур мусулманлириға елип бериватқан қәбиһ җинайәтлиригә қарши мустәһкәм мәйданда турушқа, хитайға боюн әгмәсликкә чақирған. Хәвәрдә ейтилишичә, бу трамп һөкүмитиниң уйғурлар мәсилисидә мусулман дөләтләргә биваситә хитаб қилиши һесаблинидикән.

Майк помпейо һиндонезийә һөкүмити вә хәлқигә хитаб қилип мундақ дегән: «мән шуни билимәнки, хитай компартийиси һиндонезийә хәлқини мусулман қериндашлириниң хитайдики азабиға көңүл бөлмәслики үчүн қолидин кәлгинини қилиду. Хитай коммунистлири йәнә уйғуларға аит ялған һекайиләрни тоқуйду, улар уйғурларниң өзиниң кимлики, диний етиқади вә мәдәнийитидин ваз кечип, техиму ‹заманивилишиши', андин хитайниң тәрәққиятидин бәһримән болушини үмид қилиду. Силәр мушундақ гәпләрни аңлиғанда өз йүрикиңларға қол селип беқиңлар, пакитқа қарап беқиңлар, у қирғинчилиқтин аман қалғанлар вә уларниң аилисидикиләрниң һекайисини аңлап беқиңлар.»

Майк помпейо йәнә мундақ дегән: «динсиз хитай компартийиси уйғурларни қәбиһ бастурушни террорлуққа қарши туруш яки намратларни йөләш хизмитиниң зөрүр шәрти дәп дуняни ишәндүрүшкә урунуп кәлди. Һалбуки, биз билимизки, мусулманларни рамазанда ейида чошқа гөши йейишкә мәҗбурлаш яки мусулманларниң мазарлиқини чеқип түзливетиш һәргиз террорлуққа қарши туруш әмәс.»

Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң мудири турғунҗан алавудун әпәнди һиндонезийәниң гәрчә мусулманлар дөлити болсиму, уйғурлар мәсилисидә техичә ениқ позитсийә билдүрмәй келиватқанлиқини, америка ташқи ишлар министири майк помпейониң бу қетимлиқ чақириқиниң уларға илһам-мәдәт бериши мумкинликини билдүрди.

Хәвәрдә билдүрүлүшичә, шәрқий-җәнубий асиядики көп қисим дөләтләр хитайға қарши туруватқан американи уйғурлар мәсилисини көтүрүп чиқиш үчүн бу мәсилини чоңайтиватиду дәп қарайдикән һәмдә америка билән хитайниң үзлүксиз күчийиватқан зиддийитигә арилашмай, битәрәп мәйданда турушни үмид қилидикән. 260 Милйон нопусқа игә һиндонезийәниң хитай билән болған сода мунасивити күчлүк болуп, улар йәнә хитай ширкәтлиридин корона вируси ваксинисини сетивелиш келишими түзгән. Шуңа мусулманлар көп санлиқни тәшкил қилидиған бу дөләт башлиқлири хитайниң уйғур районидики сиясәтлиригә позитсийә билдүрүштин өзини қачуруп кәлгән.

Әркин әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, көплигән әлләр һәқиқәтән уйғур мәсилисини америка қәстән чоңайтип хитайға қарши турушқа ишлитиватиду дәп қарайдикән, уйғурлар мәсилисини билсиму, хитайдин келидиған мәнпәәтни дәп хитайға қарши чиқалмайдикән. Һалбуки, һазир америка ташқи ишлар әмәлдарлири явропанила әмәс, оттура асия, шәрқий җәнуби асия, һәтта латин америкаси дөләтлирини зиярәт қилип, бу дөләтләрни хитайға қарши һошяр болушқа үндәватқан болуп, вәзийәтниң өзгиришигә әгишип, у дөләтләрниң уйғур мәсилисигә тутқан позитсийәсидиму өзгириш болуши мумкин икән.

Хәвәрдә ейтилишичә, һиндонезийә ташқи ишлар министири туко физисая (Teuku Faizasyah) майк помпейониң сөзигә инкас қайтуруп мундақ дегән: «һиндонезийә һөкүмити хитайға аз санлиқ милләтләрниң, җүмлидин уйғур районидики мусулманларниң һоқуқини қоғдашниң муһимлиқини тәкитләп кәлди. Һиндонезийә йәнә хитайни бу мәсилидә очуқ-ашкара болушқа, болупму уйғурларниң йеқинқи әһвалиға көңүл бөлидиған һендозийәликләрниң уйғур районини көздин кәчүрүп, у йәрдики әһвални игиләп беқишиға рухсәт қилишқа риғбәтләндүрүп кәлди.»

Хәвәрдә қәйт қилинишичә, майк помпейо америка рәһбәрлири ичидә кишилик һоқуқ вә диний етиқад әркинликини қоғдашни әң күчлүк тәшәббус қиливатқан шәхс болуп, асиядики бәш дөләтни зиярәт қиливатқан мәзгилидә хитайдики кишилик һоқуқ вә диний етиқад әркинлики дәпсәндичиликини қаттиқ тәнқидлигән. У йәнә алдинқи айда ватиканда қилған сөзидә хитайдики диний зулумни әйибләп: «диний етиқад әркинликигә һуҗум қилишта һечқандақ дөләт хитайниң алдиға өтәлмәйду,» дегәниди.

Мәлуматларға қариғанда, майк помпейо сөз қилған мусулман яшлар тәшкилати һиндонезийәдики әң чоң ислам тәшкилати болған нәһдәтул улема тәшкилатиниң яшлар шөбиси икән. Бу тәшкилат 1926-йил қурулған болуп, әнәниви сүнний мәзһәп әқидисини қоғдаш вә тәрәққий қилдурушни асасий нишан қилидикән. Бу тәшкилат рәһбәрлири уйғурлар мәсилисидә изчил һалда ениқ мәйданини билдүрмәй кәлгән.

Турғунҗан алавудун әпәнди уйғур тәшкилатлири, җүмлидин дуня уйғур қурултийи вәкиллириниң һиндонезийәгә берип мәзкур диний тәшкилатлар билән көрүшкәнликини, уларниңму уйғурларни қоллайдиғанлиқи һәққидә вәдиләрни бәргәнликини, әмма хитайниң кейин буларни хитайға тәклип қилип көзини бояп йолға салғанлиқини, бу тәшкилатларниң асасән һөкүмәт билән биллә ишлигәнлики үчүн уйғурлар мәсилисидә һөкүмәтниң мәйдани билән бирдәкликни сақлаватқанлиқини оттуриға қойди һәмдә майк помпейониң бу қетимлиқ чақириқиниң әһмийитини йәнә бир қетим тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт