Qaysha aqan: u chaghlarda adem adem bilen hetta öz öyliride sözlishishtin qorqatti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-11-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérining biri. 2019-Yili 31-mart, xoten.
Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérining biri. 2019-Yili 31-mart, xoten.
AFP

Melumki, yéqinqi yillardin tartip Uyghur élidiki Uyghurlar bilen birge qazaq, qirghiz, özbék, tatar qatarliq yerlik milletlerningmu xitayning yürgüzüwatqan basturush siyasetlirining tesirige uchrashqa bashlighanliqi heqqide xewerler otturigha chiqishqa bashlighanidi. Bolupmu "Terbiyelesh merkizi" dep atiwalghan "Yighiwélish lagérliri" gha bir milyondin üch milyon'ghiche Uyghur we shuningdek qazaq we bashqa türkiy-musulman millet wekillirining solan'ghanliqi köpligen xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we pa'aliyetchilirining diqqitini tartti. Ene shu siyasiy basturushlarning we yighiwélish lagérlirining bezi shahitliri her xil yollar arqiliq qazaqistan'gha chiqip orunlashqanidi. Shularning biri  1976-yili Uyghur élining shixu shehiride tughulghan qaysha aqan hazir almuta shehiride yashaydu.

Qaysha aqan 1984-yili atisining xizmiti sewebi bilen toqquztara nahiyesige köchüp kélip, u yerde bashlan'ghuch we ottura mektepni tamamlighan. Andin u 2001-yildin tartip teshkiliy bölümde ishligen we shu chaghlarda yüz bergen bezi sewebler tüpeyli ishini tashlashqa mejbur bolghan. U Uyghur élining qorghas yézisida yashap, uzun waqit soda bilen shughullan'ghan hemde qazaqistan'gha pat-pat chiqip turghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qaysha aqan xanim oqushni püttürüp, xizmetke orunlashqandin buyan xitay hökümitining 1949-yildin tartip yürgüzüp kelgen milliy siyasitining tüp mahiyitini chüshen'genlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Shu waqitta ishqa bölün'gen chéghimda sizning oqushingiz, kespingiz mas kélip tursimu, u yerde 'milliti' dégen yéri bolatti. He, millitingiz xenzu, yeni xitay bolushi kérek dégen cheklimiler qoyulushqa bashlidi. Sewebi, méning qarishim boyiche, 1997-yili 5-féwral weqesi boldi. U waqitta ghulja shehiride hakimiyetke qarshi bir namayish boldi. Shu chaghda bizning yuqiri mektepte oqup yürgen waqtimiz idi. Bu weqe qishliq dem élish waqtimizda boldi. U chaghda Uyghur milliti namayishqa chiqti.  Shuning netijiside kéyin bezi ademlerning izsiz yoqap kétish, uzun muddetke sotlinish weqeliri boldi. Aman qalghanlarning beziliri chet'elge ketken. Bu weqede Uyghurlar kötürgen lozunkilarda meshrep, putbol ötküzüsh telepliri yézilghanken. U chaghlarda biz téxi bala iduq. Shu waqittiki bezi ziyaliylar peqet meshrep mesilisinila emes, belki shu waqittiki bashqimu mesililerni kötürüshi lazim idi, dégen pikirlerni qilghanidi. Ghuljida bolupmu Uyghurlar köp bolghan. Ene shularning ichidin köp yashlar uzun muddetke sotlandi, ölgini öldi, qalghini izsiz yoqap ketti."

Qaysha aqan özining ishlep yürgen chaghlirida jay-jaylarda millet ayrishning küchiyip ketkenlikini, buningdin köp ademlerning zerdab chekkenlikini bildürüp, yene mundaq dédi. "Memliketlik organlargha ishqa alghanda bashqa yerliringiz barliqi layiq bolup tursimu, milliti yézilghan yerge diqqet qilatti. Misalgha, Uyghurni alidighan yerge xitayni almaytti, qazaqni alidighan yerge Uyghurni, xitayni alidighan yerge bashqa milletni almaytti. Buningdin tashqiri, Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa milletlerning baliliri oqushni tamamlap kélip, ishqa orunlishishi nahayiti qiyinliship ketti. Milletler arisidiki perq téximu kücheydi. U waqitta ish heqqimizmu nahayiti töwen idi. Hazirqi hésab boyiche 15 ming tengge ma'ash alattuq. Ish éghir. Buni az dégendek barliq bashqa ishlarnimu béshimizgha artip qoyatti.  Shu sewebtin men ishtin chiqip kétip, shexsiy soda bilen shughullandim."      

Qaysha aqan 2009-yilidiki ürümchi qanliq weqesi harpisida Uyghur élide shekillen'gen weziyetni mundaq dep chüshendürdi: "Ürümchige 2-iyul küni tawar alidighan'gha barghanidim. Shu chagh yashlar arisida ishsizliq köpeygen waqit boldi. Shundaqla millet ayrish, parixorluq, bashqa milletlerge bésim körsitish qattiq küchiyip ketti. Buningdin tashqiri yene  shinjangning bash sékrétari bolup wang léchüen uzaq turdi. Shu chaghda  parixorluq bek küchiyip ketti.  Öy bahasi, yémek-ichmek qimmetlep ketti. Ademlerning ma'ashi töwen. Ishsizliq. Qazaq, Uyghur oxshash musulmanlar ikki yaki besh yil oqup kelsimu, ulargha ish yoq. Xitaylar tötinchi, beshinchi sinipni püttürsimu, ulargha ish bar. Ish orunlirida bu qattiq bayqaldi. Shuning üchün ürümchi weqesining kélip chiqishigha ene shu sékrétargha qarshiliq seweb boldi. Shundaqla az sanliq milletlerge qaritilghan bésim seweb boldi. Ular kündüzi sekkiz sa'et ishleydu. Kechqurun shu mehkimisige bérip, közetchilik qilidu. Küzde mektep oqughuchilirini bir-bir yérim ay, bezide ikki ay kömmiqonaq aqlashqa, paxta térishke apiratti. Shundaq qilip, bilim sahesidikiler pul tépishqa kiriship kétetti. Kadirlarmu shu. Küz-etiyazda ularni 15-20 kün'ge köchet tikishke, östeng chépishqa  élip kétetti. Mushuning barliqi ürümchi namayishining yüz bérishige seweb boldi. Biraq chu chaghdiki namayishni basturush nahayiti éghir boldi. Men chet'ellerde undaq basturushlarni körmidim."
U, ürümchi weqeside Uyghurlarning térrorchi, diniy esebiy qilip körsitilgenlikini, namayishni qoralliq basturush peytide ölgenler sanining hökümet teripidin yoshurulghanliqini otturigha qoydi.     

Qaysha aqan özining 2007-yili qorghas shehirige kélip orunliship, soda bilen shughullan'ghanliqini, shu meqsette 2008-yildin bashlap qazaqistan'gha kirip-chiqishqa bashlighanliqini bildürdi.

U yene mundaq dédi: "2015-Yildin bashlap, undaq bir qattiq kötürülüshler boldi dégenni anglimiduq. Peqet qeshqerde partlashlar yüz bériptu, Uyghurlar undaq qiliptu, mundaq qiliptu dégen xewerlerni téléwizorlardin, radiyolardin, ahalining aghzidin az-maz anglattuq. Emma ularni ochuq éytmaytti. Intérnétning barliqi yépiq idi. 2014-Yildin bashlap Uyghurlarni köplep tutushqa bashlidi. Aldi bilen hijaplan'ghanlarni, saqal qoyghanlarni tutti. 2016-Yildin bashlap namaz oqughanlar tutulushqa bashlidi. 2016-Yilni axiridin, 2017-yilning bashliridin ammiwi tutush heriketliri bashlandi.  Toqquztara rayonida turidighan öyimizdin 60-70 métir nérida xitay tilidiki 2-mektep orunlashqanidi. Bir künning ichidila mektep etrapida her yette métirgha bir kaméra qoyulup, mektep ishikini qara rengge boyap tashlidi. Shuning bilen uning aldigha qum sélin'ghan mishkaplarni tizip, uning arqisigha pilimotlarni, tankilarni we saqchilarni qoyuwetti. U yerdin ötüshmu mumkin emesti. Rayonning barliq yerliride her 100 métir yerge töttin qoralliq saqchilarni qoydi. Ularning her qandaq ademni toxtitip, tekshürüsh hoquqi bar. Siz ulardin néme üchün tekshürisiz dep soralmaysiz. Sizni tillisimu, warqirisimu, ursimu, bétige qarap külüp turush kérek. Shu chaghlarda öylerni axturush ishliri bashlandi. Öyimizning töpisige xitayning bayriqini ésip qoyghan. U qiysiyip qalsimu siz sotlinisiz. Boranlar chiqqanda uni bayqimay qalghanlarmu sotlandi. U chaghlarda adem adem bilen hetta öz öyliride sözlishishtin qorqatti. Kochilardimu shundaq."

Qaysha aqan shu yili türkiy musulman milletlirige qaritilghan basturush herikitining nahayiti kücheygenlikini tekitlep yene mundaq dédi: "Biz, qazaqlar, aghzimizdin <qazaqistan> dégen sözni chiqiralmay qalduq. 'türkiye' dégen sözmu shu. Ghuljida türkiyedin gilem élip kélip, tijaret qiliwatqan Uyghur milyonérlar boldi. Mesilen, 500 minggha satidighan gilemlirini ular 50 ming tenggige sétishqa mejbur bolghan. Buninggha gilemdiki türkiyening memliketlik tamghisi seweb boldi. Türkiyedin kelgen kiyim-kécheklermu shundaq ehwalgha duch keldi. Qazaqistandin kelgen tawarlarni paydilinishqa bolmaydu dep, ularning  barliqini yighip, apirip köydürüwetti. Adem ademdin chöchüydighan bolup qaldi. Meschitlerge yollighanlarmu sotlandi. Bizning rayonda sheherning otturisigha sélin'ghan bir Uyghur meschiti bolghanidi. Uninggha hökümet pul ajratmaydu. Uninggha shexsiyler, yeni puli barlar miyonlap, yoqlar 1000- 2000 tengge bolsimu bérimiz. Shu meschitning töpisidiki aymu élip tashlandi.  Undaq meschitlerge ademmu kirmeydu. Ishiklirige yoghan quluplarni ésip qoyghan. Uning aldidin ötüshmu xeterlik. Hemme yerde kaméra. Dukan ya bolmisa bazargha chiqip, aman kélimizmu ya kelmeymizmu dep, buningdinmu qorqattuq."
Qaysha aqanning éytishiche, xitay hökümiti teripidin bésim shunchilik küchiyip ketkenki, sewebsiz tutulup, sotsiz jazalan'ghanlar intayin köpiyip ketkeniken. Saqchilarningmu ahalini so'al-soraqsiz tutup kétish ehwalliri kündilik ishqa aylan'ghanken.

Toluq bet