Қазақистан һөкүмити уйғур елидин қечип чиққан икки нәпәр қазаққа сиясий панаһлиқ бәргән

Ихтияри мухбиримиз ойған
2020-11-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қазақистанда панаһлиққа еришкән қастәр вә мурағир өзлириниң қазақистанлиқ адвукати ләззәт әхәтова билән (2019-йили 25-ноябир)
Қазақистанда панаһлиққа еришкән қастәр вә мурағир өзлириниң қазақистанлиқ адвукати ләззәт әхәтова билән (2019-йили 25-ноябир)
Bitter Winter

Мәлумки, буниңдин бир нәччә күн илгири хитай һөкүмитиниң уйғур елида йүргүзүватқан бесимлиридин қутулуш үчүн қошна қазақистанға қечип чиққан икки қазақ йигити қастер мусаханули билән мурағер алимулиға қазақистан һөкүмити тәрипидин сиясий панаһлиқ берилгән иди. Көп вақит өтмәйла аммивий ахбарат васитилиридә йәнә икки адәмниң, йәни қайша ақан билән бағашар маликулиниң сиясий панаһлиқ алғанлиқи һәққидә мақалилар елан қилинди.

Игилишимизчә, хитай зулумидин қечип, қазақистанға чиққан қазақларниң сиясий панаһлиқ тәләп қилишини қазақистан һөкүмити қобул қилмай, уларниң хитайға қайтуруп бериш хәвпи туғулуп кәлгәникән. Шуларниң ичидин, мәсилән, өмәр бекали, сайрагүл савутбайлар үчинчи бир мәмликәткә чиқип кетишкә мәҗбур болғаниди.

Қазақистандики аммивий ахбарат васитилиридә елан қилинған мақалилардин мәлум болушичә, қайша ақан билән бағашар маликулиға бир йиллиқ муддәт билән сиясий панаһлиқ һөҗҗити берилгән болуп, бу һәқтә дәсләпки учурларни «нағиз атаюрт пидаийлири» тәшкилати иҗтимаий таратқуларда тарқатқан икән.

Биз сиясий панаһлиқ алғанларниң бири, һазир алмута шәһиридә туруватқан қайша ақан билән алақиләштуқ.

Қайша ақан 1976-йили уйғур елиниң шихо шәһиридә туғулған болуп, 1984-йили атисиниң хизмити сәвәби билән тоққузтара наһийәсигә көчүп кәлгән вә башланғуч вә оттура мәктәпни 1999-йили тамамлиған. У 2001-йилдин тартип тәшкилий бөлүмдә ишлигән вә узун йиллар сода билән шуғулланған һәмдә иш иш мунасивити билән қошна қазақистанға чиқип турған.

Қайша ақан хитай сақчилириниң униң арқисиға чүшүп, ахир тәрбийәләш лагериға елип кетиш хәвпи туғулғанда қазақистанға қечип кетишкә мәҗбур болғанлиқини, буниң алдида сақчилар тәрипидин бир нәччә қетим сораққа тартилғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «икки йерим саәттә мән көргүлүкүмни көрүп болдум у йәрдә. Икки йерим саәт маңа һәммини чүшәндүрүп болди. Униң алдида мән бир тонушумниң 25 яшлиқ қизи билән сөзләшкән идим. У лагерға кирип кетип, икки ай 17 күн йетип чиқти. Шу чағларда лагерға үч айлиқ муддәттә һәм һәр қандақ адәм киридикән дегән параң болған. 2016-Йилдин 2020-йилғичә лагерларға кирип, өгинип чиқмиған  мусулманлар болмаслиқи лазим дегән. 2018-Йили хитай қурултийи ечилғандин кейин, ши җинпиңниң ейтқанлирини әл-юртниң ядлавелиши шәрт болғанди. Бу әлвәттә, биринчидин, уйғур, қазақ, өзбек, қирғиз қатарлиқ милләтләрниң бешиға кәлгән бир бала болди. Ундақ лагерларда, мәсилән, бирәр һүнәргә өгитиш мәқсәт қилинғанкән. Ундақ өгинишниң кимгә керики бар? мәсилән, маңа немә керики бар, мениң өзүмниң тирикчилики бар турса. Мениң ишим, өзүм ишләп тапқан халтамда пулум турса, астимда машина турса, маңа йәнә қандақ һүнәр керәк? маңа һүнәр керәк болса, мән уни өзлүкүмдин өгинивалимән әмәсму. Буниң үчүн мәҗбурлап, лагерға қамашниң һаҗити болмиса керәк. Һазирғичә хитай һөкүмити буни иқрар қилмиди. Улар уйғурғиму, қазаққиму һүнәр өгитиватимиз дәйду. Мәсилән, уйғурларда һүнәр азму? бизниң қазаққа қариғанда, уйғур хәлқи һүнәр өгинип туриду. Мәсилән, навай навайни, зәргәр зәргәрни, моздуз моздузни тәрбийәлигүси келиду. Уларда шагирт устазни һөрмәтләйду. Миллий тибабәттиму улар бир-биригә өгитип келиватиду. Уни бир-биригә күч билән зорлап өгитишниң һажити йоқ.»

Қайша ақан йәнә сақчиларниң әр-аялни лагерға қамап қоюп, уларни һәр җәһәттин һақарәтлигән ишларниң пат-пат болуп турғанлиқини билдүрүп, йәнә мундақ деди: «адәмләрниң чөчүп кәткини шунчиликки, ‹өгиниш' тоғрилиқ аңлап қалсила, адәм балиси қорқуп, чөчүп, бечарә һаләткә чүшүп қалатти. Байиқи қиз үч айға йеқин лагерда йетип чиқип, айиғи ағрийдиған болуп қалди. Униң ейтишичә, бәзилири пул тиқип, өз җанлирини сақлап қалғанкән. Мән буни нәдин биләй? сода қилип, тирикчиликимни қилип йүрүвәрдим. Иштин чарчап келип, аилиңиз билән болусиз, өй тазилайсиз. У қизниң ейтқанлирини мән һазирму әсләп туримән. Мән униңдин өгиниш дегән немә дәп сорисам, у мундақ дегән: ‹сәһәр 6 дә турғузиду, кәчқурун 10 да ятқузиду. ятқан билән бөлмидә чирақ йенип туриду. Бир кичиккинә өйдә 24 адәм яттуқ. Булуңға бир бочка қоюп қойиду. Шуниңға берип һәм кичик, һәм чоң тәрәт қилимиз. Артуқ су бәрмәйду. Өйниң ичи вә булуңлирида камера. Бир-биримизни байқап туримиз. Там тәрәпкә қарап йетишқа болмайду, бир-биригә қарап йетиш шәрт. Ағзиңни мидирлатсаң, йәнә болмайду. Сәһәрдә ойғинип, анда-санда йүзимизни юйған болимиз. Андин гүрүч қайнитилған тузи йоқ шифән дәйду, шуни вә бир мома бериду. Тонур нан елип кәлсә хушал болуп кетимиз. Башта нормал тамақ бәргән, кейин болса, өзгирип кәтти. Һеч ким билән иши йоқ, өлүватсиму қаримайду. 80 Ләргә кәлгән чоң аялларму болди. Улар я маңалмайду, я туралмайду, зәмбилләргә селивелип, сөрәватқан. Мән униңға немишқа әрз қилмайсән десәм, у маңа қарап һәйран қалған. Кейин билсәм, әрз қилиш әсла мумкин әмәскән. Әрз қилса униңдинму балдур өлидикән. Әрз қилғанни көздин йоқитип, тинч болидикән.»

Қайша ақан шу қизниң һекайилириниңму өзигә қаттиқ тәсир қилғанлиқини, униң һекайисидин кейин бир нәччә күн һәтта ухлимялмиғанлиқини, лагерға қамилиш хәвпи туғулғанда чеградин қечип өтүшни қарар қилғанлиқини билдүрди.

Мәлуматларға қариғанда, 38 яшлиқ бағашар маликули 2015-йили қазақистанға чиқип, вақитлиқ мтуруш һөҗҗити алған. Андин 2016-йили уруқ-туғқанлирини йоқлап келиш үчүн юртиға барғанда сақчилар тәрпидин тутулуп, һөҗҗәтлири тартивелинип, бир нәччә қетим сорақ қилинғанкән. 2017-Йили у өз һаятиға хәвп туғулғанда чеградин йошурунчә өтүп, қазақистан һөкүмитидин сиясий панаһлиқ сориған.

Радийомиз зияритини қобул қилған «нағиз атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң рәһбири бекзат мәхсутқан оғли мундақ деди: «биздә асасән бәш панаһлиғучи бар иди. Уларниң төти, йәни қастер мусаханули билән мурағер алимули, қайша ақан билән бағашар маликули бир айниң ичидә панаһлиқ һоқуқини алди. Бәшинчисиниң қолида һеч қандақ һөҗҗәт йоқ. Панаһлиқ һоқуқи алғанларниң вақти бир йилдин кейин пүтиду. Бир йилдин кейин уларниң тәқдири қандақ болиду, бу бизгә намәлум. Биз шуниң үчүн хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлириға, хәлқара панаһлиқ тилигүчиларни қоғдаш тәшкилатлириға мураҗиәт қиливатимиз. Әнә шу бәш кишиниң тәқдирини шу тәшкилатлар ойлисикән дәп үмид қиливатимиз. Уларға бу әлдә пуқралиқ берилмисә, пуқралиқ беридиған башқа мәмликәтләр тепиларму дегән әндишидә. Улар хитайға қайтурулса, уларни өлүм җазаси күтүватқанлиқини яхши билимиз. Әмди хәлқара тәшкилатлар қазақистанниң төт кишигә панаһлиқ бәргәнликини яхши баһалаватиду, әлвәттә. Бизму хушал. Бирақ буниң қандақ әһвалда берилгәнликини биләлмәйватимиз. Хитайдики ирқий қирғинчилиқни иқрар қилип, буниңға һөкүмитимиз өз қаршилиқини рәсмий билдүрәләмду? я болмиса, хәлқара бесимдин чекинип, хәлқарада башқа қоллайсиз әһвалға чүшүп қалмаслиқи үчүнла мушуларни тинчландуруп турайли дегән ой билән бәрдиму, буни биз билмәймиз.»

Бекзат мәхсутқан оғли һазир қазақистан пуқралири өзлириниң көпи ишсиз йүргән бир вақитта сиясий панаһлиқ сораватқанларниң сөзсиз иқтисадий қийинчилиқларға дуч келиватқанлиқини, өй-макансиз йүрүватқанлиқини билдүрди. Мушу җәһәттинму уларниң ярдәмгә муһтаҗ икәнликини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт