Қазақистандики уйғур зиялийлири «уйғур қануни» һәққидә пикир баян қилди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-06-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
10 - Июнда алматадики паалийәттә қәһриман ғоҗамбәрди сөз үстидә
10 - Июнда алматадики паалийәттә қәһриман ғоҗамбәрди сөз үстидә
RFA/Oyghan

Америка қошма штатлириниң авам вә кеңәш палаталирида бирдәк мутләқ аваз үстүнлүки билән мақулланған «2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһиси» ниң президент трамп тәрипидин имзалиниши һәм униң рәсмий қанунға айлиниши, пүтүн дунядики уйғур җамаити билән биргә қазақистандики уйғур зиялийлириниңму күчлүк диққитини қозғиди.

Бу һәқтә бүгүндин тартип қазақистан мәтбуатлирида хәвәрләр берилишкә башлиди. Шуларниң бири «азадлиқ» радийосиниң қазақ бөлүмидә елан қилинған «трамп шинҗаңдики бесим үчүн хитайға ембарго йүргүзидиған қанунға қол қойди» намлиқ мақалидә, мәзкур қанун хитайдики уйғур, қазақ, қирғиз вә башқиму мусулманларниң диний ишәнчлири билән миллий алаһидиликлирини йоқитишқа қатнашқан хитай әмәлдарлириға ембарго йүргүзүшни мәҗбурлайду,» дейилгән. Мақалидә йәнә хитай даирилириниң «уйғурлар билән мусулманларға бесим көрсәтти» дегән әйибни йоққа чиқирип, американиң «шинҗаңдики кишилик һоқуқ әһвалини яман қилип көрсәткәнлики вә буни хитайға қарши қилинған һуҗум дәп көрсәткәнлики» баян қилинған.

«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң рәсмий қанунға айлиниши қазақистандики уйғурларда һәм иҗтимаий таратқуларда күчлүк инкас қозғиди. 18-Июнда алмута шәһириниң достлуқ мәһәллисидә өткән бир нәзирдә сөзгә чиққан тарихчи, сиясәтшунас қәһриман ғоҗәмбәрди «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң америка президенти доналд трамп тәрипидин имзалинип, униң рәсмий қанунға айланғанлиқини «уйғурлар һаятидики чоң тарихий вәқә» дәп атиди вә мәзкур қанунниң асасий мавзусини тәпсилий чүшәндүрди.

Биз қазақистанниң алмута шәһиридә яшаватқан бир қатар уйғур зиялийлириниң «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң америка президенти тәрипидин имзаланғанлиқи тоғрилиқ қарашлирини игилидуқ.

Әл-фараби намидики қазақ миллий университетиниң профессори, җуғрапийә пәнлириниң доктори шерипҗан надироф әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: «хитай һөкүмитиниң һазир уйғур хәлқигә, қериндаш қазақ, қирғиз, өзбек вә башқа мусулман милләтләргә йүргүзүватқан миллий сиясити бирла тил билән ипадилигәндә-генотсид, йәни ирқий қирғинчилиқ. Бүгүн наһайити яхши хәвәр кәлди. Бу чоң хушаллиқ. Бирақ бу күрәш йеңидин башланди. Алдимизда наһайити көп ишлар бар. Мән ишинимәнки, бу қанун дуня җамаитигә өз тәсирини көрситиду вә көплигән йиллар үмид, арзу қилған миллитимиз қийинчилиқлардин қутулиду.»

Пешқәдәм журналист, дуня уйғур қурултийиниң мәслиһәтчиси риза сәмәди әпәнди мәзкур қанун лайиһәсиниң рәсмий қанун сүпитидә елан қилинишиниң қазақистанлиқ уйғурлар үчүн наһайити чоң хушаллиқ һесаблинидиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «һәқиқәтән 70 йил җәрянида хитай ишғалийәтчилириниң зулумини баштин кәчүрүватқан уйғур хәлқи бу қанунниң әмәлгә ешишидин зор үмид күтиду. Бу қанун лагер вә түрмиләрдә азаб чекиватқан милйонлиған бигунаһ уйғурларниң азад қилинишиға зор тәсир көрситиду, дәп ойлаймән. Шундақла бу қанунниң әмәлий җари қилинишида америка дөләт мәҗлисиниң җумһурийәтчиләр тәрипидин тәйярланған хитайға қарши туруш истратегийәлик доклатида қәйт қилинған хитай сиясий бюроси, хитай компартийәси мәркизий комитетиниң әзалирини, хитай хәлқ қурултийи әзалирини җазалаш тоғрисидики чақириқлар дәстәк болиду, дегән үмидтимән.»

Риза сәмәди йәнә уйғур қанун лайиһәсиниң тәстиқлинишиға күч чиқарғанларға миннәтдарлиқ билдүрүп, тили, дини, мәдәнийити йеқин болған милләтләрниң уйғур хәлқиниң бүгүнки ечинишлиқ әһвалиға көз юмған бир вақитта американиң уйғурлар һәққидә қанун қобул қилишиниң уйғур хәлқиниң тарихида мәңгү йезилип қалидиған чоң тарихий вәқә болуп қалидиғанлиқини тәкитлиди.

Тонулған сатирик язғучи вә шаир абдухалиқ мәһмудоф әпәнди уйғурларниң көп йиллардин буян хитайниң азабини тартип келиватқан хәлқ икәнликини, муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларниң әнә шу мәмликәтләрниң қанунлириға беқинип яшаватсиму, йүрикидә өзлириниң тарихий вәтинини сақлап келиватқанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «мушундақ шараитта уйғур тоғрилиқ қанунниң қобул қилиниши хитай үчүн бомбиға охшаш партлап туриду, дәп ойлаймән. Хитай наһайити қув, хәлқни алдайдиған, башқа йоллар билән өзиниң сияситини әмәлгә ашуридиған хәлқ. Һазир дуня буни чүшәнди. Буни чүшинишигә болупму чәт мәмликәттики уйғурларниң пүтүн йүрики билән қиливатқан ишлириниң нәтиҗиси дәп ойлаймән. Бизгә әлвәттә мустәқиллиқ керәк. Бизму вәтән азад болсун дәп, үмид қилип яшаватимиз. Биз америкаға көп рәһмәт ейтимиз. Хитайдин уйғур хәлқиниң мустәқиллиқини қолға елиш үчүн күрәш қилишимиз керәк. Буниң үчүн чәттикиләрни қуввәтлишимиз керәк, әлвәттә.»

Қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси, журналист шавкәт нәзәроф әпәнди зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «америка һөкүмити тәрипидин қобул қилинған бу қанунни мисли көрүлмигән тарихий вәқә, дәп ейтсақ болиду. Бүгүн бу қанунға дунядики һәр бир уйғур чоң үмид билән қараватиду. Чүнки мәзкур қанунниң қобул қилиниши вәтинимизниң мустәқиллиқи үчүн ташланған дәсләпки әң салмақлиқ қәдәм икәнликидә шәк-шүһбә йоқ. Ишәнчим камилки, америка дөлитиниң бу алийҗанаб һәрикитини кишилик һоқуқни әң алий дәриҗигә қойған йәниму көплигән демократик дөләтләр қоллап, коммунист хитайниң пүткүл инсанийәткә қарши елип бериватқан әшәддий сияситини паш етиду.»

Шавкәт нәзәроф мәзкур қанун лайиһәсиниң оттуриға чиқишида вә тәстиқлинишида асаслиқ рол ойниған барлиқ кишиләргә, тәшкилатларға, америка сиясийонлириға пүткүл қазақистан хәлқи намидин миннәтдарлиқ билдүрди.

Игилишимизчә, һазир қазақистанда рәсмий мәлуматлар бойичә 247 миңдин ошуқ уйғур яшаватқан болуп, улар асасән алмута шәһири вә алмута вилайитигә орунлашқан. Бу йәрдики уйғурларниң мәмликәт қанунлириға беқинған һалда, һәр йили уйғур елидә қурбан болған қан-қериндашлириниң, мәрһум дөләт, җамаәт, мәдәнийәт әрбаблириниң һөрмитигә хатириләш паалийәтлирини өткүзүп турғанлиқи мәлум. Буниңдин ташқири, улар өзлириниң ана тилини сақлаш, мәдәнийитини, әдәбиятини, өрп-адәтлирини тәрғиб қилиш йөнилишидә көплигән ишларни атқурмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт