Qazaqistandiki Uyghur ziyaliyliri "Uyghur qanuni" heqqide pikir bayan qildi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-06-18
Élxet
Pikir
Share
Print
10 - Iyunda almatadiki pa'aliyette qehriman ghojamberdi söz üstide
10 - Iyunda almatadiki pa'aliyette qehriman ghojamberdi söz üstide
RFA/Oyghan

Amérika qoshma shtatlirining awam we kéngesh palatalirida birdek mutleq awaz üstünlüki bilen maqullan'ghan "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihisi" ning prézidént tramp teripidin imzalinishi hem uning resmiy qanun'gha aylinishi, pütün dunyadiki Uyghur jama'iti bilen birge qazaqistandiki Uyghur ziyaliyliriningmu küchlük diqqitini qozghidi.

Bu heqte bügündin tartip qazaqistan metbu'atlirida xewerler bérilishke bashlidi. Shularning biri "Azadliq" radiyosining qazaq bölümide élan qilin'ghan "Tramp shinjangdiki bésim üchün xitaygha émbargo yürgüzidighan qanun'gha qol qoydi" namliq maqalide, mezkur qanun xitaydiki Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqimu musulmanlarning diniy ishenchliri bilen milliy alahidiliklirini yoqitishqa qatnashqan xitay emeldarlirigha émbargo yürgüzüshni mejburlaydu," déyilgen. Maqalide yene xitay da'irilirining "Uyghurlar bilen musulmanlargha bésim körsetti" dégen eyibni yoqqa chiqirip, amérikaning "Shinjangdiki kishilik hoquq ehwalini yaman qilip körsetkenliki we buni xitaygha qarshi qilin'ghan hujum dep körsetkenliki" bayan qilin'ghan.

"Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning resmiy qanun'gha aylinishi qazaqistandiki Uyghurlarda hem ijtima'iy taratqularda küchlük inkas qozghidi. 18-Iyunda almuta shehirining dostluq mehelliside ötken bir nezirde sözge chiqqan tarixchi, siyasetshunas qehriman ghojemberdi "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning amérika prézidénti donald tramp teripidin imzalinip, uning resmiy qanun'gha aylan'ghanliqini "Uyghurlar hayatidiki chong tarixiy weqe" dep atidi we mezkur qanunning asasiy mawzusini tepsiliy chüshendürdi.

Biz qazaqistanning almuta shehiride yashawatqan bir qatar Uyghur ziyaliylirining "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning amérika prézidénti teripidin imzalan'ghanliqi toghriliq qarashlirini igiliduq.

El-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining proféssori, jughrapiye penlirining doktori shéripjan nadirof ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Xitay hökümitining hazir Uyghur xelqige, qérindash qazaq, qirghiz, özbék we bashqa musulman milletlerge yürgüzüwatqan milliy siyasiti birla til bilen ipadiligende-génotsid, yeni irqiy qirghinchiliq. Bügün nahayiti yaxshi xewer keldi. Bu chong xushalliq. Biraq bu küresh yéngidin bashlandi. Aldimizda nahayiti köp ishlar bar. Men ishinimenki, bu qanun dunya jama'itige öz tesirini körsitidu we köpligen yillar ümid, arzu qilghan millitimiz qiyinchiliqlardin qutulidu."

Péshqedem zhurnalist, dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi riza semedi ependi mezkur qanun layihesining resmiy qanun süpitide élan qilinishining qazaqistanliq Uyghurlar üchün nahayiti chong xushalliq hésablinidighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Heqiqeten 70 yil jeryanida xitay ishghaliyetchilirining zulumini bashtin kechürüwatqan Uyghur xelqi bu qanunning emelge éshishidin zor ümid kütidu. Bu qanun lagér we türmilerde azab chékiwatqan milyonlighan bigunah Uyghurlarning azad qilinishigha zor tesir körsitidu, dep oylaymen. Shundaqla bu qanunning emeliy jari qilinishida amérika dölet mejlisining jumhuriyetchiler teripidin teyyarlan'ghan xitaygha qarshi turush istratégiyelik doklatida qeyt qilin'ghan xitay siyasiy byurosi, xitay kompartiyesi merkiziy komitétining ezalirini, xitay xelq qurultiyi ezalirini jazalash toghrisidiki chaqiriqlar destek bolidu, dégen ümidtimen."

Riza semedi yene Uyghur qanun layihesining testiqlinishigha küch chiqarghanlargha minnetdarliq bildürüp, tili, dini, medeniyiti yéqin bolghan milletlerning Uyghur xelqining bügünki échinishliq ehwaligha köz yumghan bir waqitta amérikaning Uyghurlar heqqide qanun qobul qilishining Uyghur xelqining tarixida menggü yézilip qalidighan chong tarixiy weqe bolup qalidighanliqini tekitlidi.

Tonulghan satirik yazghuchi we sha'ir abduxaliq mehmudof ependi Uyghurlarning köp yillardin buyan xitayning azabini tartip kéliwatqan xelq ikenlikini, muhajirette yashawatqan Uyghurlarning ene shu memliketlerning qanunlirigha béqinip yashawatsimu, yürikide özlirining tarixiy wetinini saqlap kéliwatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Mushundaq shara'itta Uyghur toghriliq qanunning qobul qilinishi xitay üchün bombigha oxshash partlap turidu, dep oylaymen. Xitay nahayiti quw, xelqni aldaydighan, bashqa yollar bilen özining siyasitini emelge ashuridighan xelq. Hazir dunya buni chüshendi. Buni chüshinishige bolupmu chet memlikettiki Uyghurlarning pütün yüriki bilen qiliwatqan ishlirining netijisi dep oylaymen. Bizge elwette musteqilliq kérek. Bizmu weten azad bolsun dep, ümid qilip yashawatimiz. Biz amérikagha köp rehmet éytimiz. Xitaydin Uyghur xelqining musteqilliqini qolgha élish üchün küresh qilishimiz kérek. Buning üchün chettikilerni quwwetlishimiz kérek, elwette."

Qazaqistan yazghuchilar ittipaqining ezasi, zhurnalist shawket nezerof ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Amérika hökümiti teripidin qobul qilin'ghan bu qanunni misli körülmigen tarixiy weqe, dep éytsaq bolidu. Bügün bu qanun'gha dunyadiki her bir Uyghur chong ümid bilen qarawatidu. Chünki mezkur qanunning qobul qilinishi wetinimizning musteqilliqi üchün tashlan'ghan deslepki eng salmaqliq qedem ikenlikide shek-shühbe yoq. Ishenchim kamilki, amérika dölitining bu aliyjanab herikitini kishilik hoquqni eng aliy derijige qoyghan yenimu köpligen démokratik döletler qollap, kommunist xitayning pütkül insaniyetke qarshi élip bériwatqan esheddiy siyasitini pash étidu."

Shawket nezerof mezkur qanun layihesining otturigha chiqishida we testiqlinishida asasliq rol oynighan barliq kishilerge, teshkilatlargha, amérika siyasiyonlirigha pütkül qazaqistan xelqi namidin minnetdarliq bildürdi.

Igilishimizche, hazir qazaqistanda resmiy melumatlar boyiche 247 mingdin oshuq Uyghur yashawatqan bolup, ular asasen almuta shehiri we almuta wilayitige orunlashqan. Bu yerdiki Uyghurlarning memliket qanunlirigha béqin'ghan halda, her yili Uyghur élide qurban bolghan qan-qérindashlirining, merhum dölet, jama'et, medeniyet erbablirining hörmitige xatirilesh pa'aliyetlirini ötküzüp turghanliqi melum. Buningdin tashqiri, ular özlirining ana tilini saqlash, medeniyitini, edebiyatini, örp-adetlirini terghib qilish yönilishide köpligen ishlarni atqurmaqta.

Toluq bet