Qazaqistanliq mutexessisler Uyghur élidiki weziyet heqqide pikir bayan qildi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-11-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur rayonida lagérgha solan'ghan qazaqistan puqralirining a'ile- tawabi'atliri ularning süretlirini kötürüp, qazaqistan tashqi ishlar ministirliqigha erz qilmaqta. 2018-Yili 7-dékabir, almuta.
Uyghur rayonida lagérgha solan'ghan qazaqistan puqralirining a'ile- tawabi'atliri ularning süretlirini kötürüp, qazaqistan tashqi ishlar ministirliqigha erz qilmaqta. 2018-Yili 7-dékabir, almuta.
AP

Melumki, amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyoning Uyghur élidiki weziyetke qarita bildürüshliri, bolupmu amérikaning "Nyu-york waqti géziti" de xitayning Uyghur aptonom rayonidiki yighiwélish lagérlirigha da'ir 403 betlik mexpiy höjjitining élan qilinishi dunya jama'etchilikining diqqitini yene bir qétim Uyghur weziyitige merkezleshtürdi.

Shundin buyan dunya ammiwiy axbarat wasitiliride xitayning Uyghur élidiki basturush siyasitini, bolupmu atalmish "Terbiyilesh lagérliri" ning tüp meqsitini ashkarilaydighan maqaliler birining keynidin biri élan qilinishqa bashlidi. 

Igilinishiche, bu höjjetlerde xitay da'irilirining Uyghur rayonidiki Uyghur, qazaq we bashqimu az sanliq milletlerni rehimsizlerche we sistémiliq halda basturush heqqide chiqarghan buyruq-permanliri ashkarilan'ghan. Shu munasiwet bilen rus, qazaq tilliq metbu'atlarda tonulghan erbablar, mutexessisler, kishilik hoquq qoghdighuchilar, ziyaliylar we bashqilarning xitayning Uyghur élidiki basturush siyasiti toghriliq bir-birige oxshimighan qarashliri élan qilinmaqta.

"Qazaqistan" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan "Xitay lagérliri toghriliq ashkara bolghan höjjet ammiwiy axbarat wasitilirining nezerige chüshti" namliq maqalida éytilishiche, mezkur höjjetler ichide, mesilen, diniy köz qarishi üchün 10 yilliq qamaqqa késilgen bir Uyghur kishige késilgen sot hökümi toghriliq melumatlarmu uchraydiken. Maqalide yene mundaq dep körsitilgen: "Shuning bilen bille höjjetlerdiki körsetme boyiche bashqa elde turidighan Uyghurlarni bayqash, bashqa elning puqraliqini alghan ichkiri xitayda yürgen barliq Uyghurlarni tutqun qilish kérek déyiligen. Bu heriketlerdin chet'ellerde turushluq xitay elchixanilirining bu basturush ishigha qoshulghanliqini texmin qilishqa bolidu." 

Mundaq mezmundiki maqalilardin tashqiri yene xitay hökümiti Uyghur élide yürgüziliwatqan basturush siyasitini yoqqa chiqiriwatqanliqi heqqide maqalilarmu élan qilinmaqta. Asimgül muhit qizining "Azadliq" radyosida élan qilin'ghan "Xitay elchisi shinjangdiki basturushlar toghriliq chiqqan xewerlerni 'saxta xewer' dédi" dégen maqalisida qazaqistandiki xitay bash elchisi jang shyawning Uyghur élidiki étnik qazaqlarning teqiblinishini yalghan'gha chiqarghanliqi bayan qilin'ghan. U muxbirlargha bergen bayanatida mundaq dégen: "Shinjangdiki weziyet muqim we normal. Shinjangda qolliniliwatqan siyasiy tedbirler biwasite radikalliq we diniy esebiylik bilen küresh qilishqa qaritilghan." maqalida Uyghur, qazaq, tatar we bashqimu milletlerning ammiwiy tutqun qilinishining hemde "Siyasiy qayta terbiyilesh lagérliri" ning 2017-yilning otturlirida bashlan'ghanliqi éytilghan. 

Qazaqistanning "Zhas alash" gézitida yéqinda élan qilin'ghan almas nüsipning "Xitaydiki qazaq mesilisini hel qilish qiyin" namliq maqalisida kishilik hoquq qoghdighuchi, jem'iyet erbabi yéwgéniy jowtisning bashqimu mesililer bilen birlikte xitay lagérliridiki qazaqlar mesilisige a'it pikirliri bérilgen. Yéwgéniy jowtis xitayda az sanliq milletler hoquqlirining peqet bügünla buzulmighanliqini, bu heqte Uyghurlargha nisbeten bésim ishlitish bashlan'ghanda oylinish kéreklikini éytqan. 

Xitayning Uyghur we bashqimu türkiy-musulman xelqlerge qaratqan basturush heriketliri qachan bashlandi? xitayning atalmish "Terbiyilesh lagérliri" qachan qurulghan? 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan hoquq qoghdighuchi yéwgéniy jowtis ependi Uyghur élide shekillengen bügünki weziyet heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghur we bashqimu musulman milletlerning kéyinki bir nechche yil ichidiki ehwali intayin keskin boldi. Bu tönügünki yaki bügünki mesile emes. Bu uzundin buyan shekillinip kelgen mesile. Bu bir nechche amillargha baghliq. Elwette, birinchi amil Uyghurlarning öz memlikitini qurush üchün chaqiriqliri we heriketliri bilen zich baghliq. Uyghurlar uzundin buyan özlirining dölitige ige bolalmay kéliwatidu. Ikkinchi dunya urushidin kéyin aldinqi qatarliq memliketler, mesilen, yehudiyler mesilisini hel qilghan bolsimu, emma Uyghur we kurdlarning mesilisi diqqettin sirt qalghan. Mana bu mesile hélighiche bir terep bolghini yoq. Xitay Uyghur mesilisini bölgünchilik nuqtisidin qaraydu. Ikkinchidin, xitay démokratik memliket emes. Xitay bir partiyelik tüzümdiki dölet. Uningda mesililerning barliqi kommunistik partiye teripidin hel qilinidu. Qazaqistan musteqilliq alghan deslepki yillarda, bolupmu xitaydin Uyghurlarning qéchip chiqishi munasiwiti bilen Uyghur mesilisi küntertipke kelgen idi. Shu waqitta xitay hökümiti Uyghur teshkilatlirigha, Uyghur pa'aliyetchilirige, hetta öz tilini, medeniyitini saqlap qélish, xitayning assimiliyatsiyesige qarshi turush üchün heriket qiliwatqan addiy xelqqe qarshi küresh élan qildi."

Yéwgéniy jowtis kéyinki waqitlarda xitayning lagérlarni qurush arqiliq basturush heriketlirini téximu kücheytkenlikini hem buni dunya jama'etchiliki aldida aqlashqa urunuwatqanliqini ilgiri sürdi. U xitayning Uyghur élidiki siyasitini xelqlerning heq-hoquqlirini depsende qilish dep hésablaydighanliqini bildürdi. 

Qazaq adwokati shinquwat bayjanof ependining pikriche, xitayning Uyghur élidiki ammiwiy tutqun qilish heriketliri ilgiri bashlan'ghan iken. U mundaq dédi: "Méning shu ish bilen shoghullinip, közüm yetken yéri shuki, xitayning bu siyasiti 2014-yili emes, belki 2007-2008-yilliri bashlan'ghan. Lékin bu yilliri yoshurun bolghan bolsa, 2014-yilliri ochuq halda élip bérilishqa bashlidi. Chünki bizge kelgenlerning ichide 2008-yildin tartip siyasiy lagérlarda oltarghanlarmu boldi. Bu pakit. Xitayning bu siyasitini peqetla xitaylashturush siyasiti dep qaraymen. Bizge kelgenler bosh qalghan köpligen yézilargha xitaylarni orunlashturghanliqini, yerlik ahalini bolsa xitayning ichkiri rayonlirigha mejburiy köchürgenlikini éytqan. Bu xitayning burundin kéliwatqan siyasiti."

Ziyaritimizni qobul qilghan "Atayurt pida'iyliri" teshkilatining bashliqi érbol dewlétbék ependi xitayning basturush siyasitining 1949-yili bashlan'ghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "80-Yilliri bir az tinchliq bolup, xitay ishiklirini échip, bashqa memliketler bilen munasiwet qilishqa bashlighandin kéyin shularning telipi boyiche kishilik hoquqni qoghdash kérek dégendek heriketlerni qildi, kéyin burunqi siyasitini yürgüzüwerdi. Bolupmu 1997-yilqi '5-féwral ghulja weqesi' din kéyin basturush siyasitini ochuq yürgüzdi. Eng qattiq heriketni 2009-yili 7-iyulda emelge ashurdi. Lagérlargha kelsek, xitay eslide buni 2014-yili bashlighan. Bu waqitlarda imam-mollilarni oqutup, méngisini yuyup turghan. Xelq bolsa buni bayqimighan. Emdi lagérlargha ammiwiy qamash 2016-yili 4-ayningaxirlirida bashlandi."

Érbol dewlétbék kéyinki yillarda "Atayurt pida'iliri" ishxanisigha Uyghurlarningmu kélip, erz sunushqa bashlighanliqini, lékin ularning sanining bek az bolup, köpining buningdin birer netije bolidighanliqidin guman qilghanliqini bildürdi.

Toluq bet