Корона вируси сәвәбидин қирғизистан хитайдин қәрзни қайтуруш қәрәлини узартишни сориған

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-04-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай президенти ши җинпиң бишкәктә өткүзүлгән сөһбәттин кейин, ахбарат елан қилиш йиғиниға қатнашти. 2019-Йили 13-июн, бишкәк.
Хитай президенти ши җинпиң бишкәктә өткүзүлгән сөһбәттин кейин, ахбарат елан қилиш йиғиниға қатнашти. 2019-Йили 13-июн, бишкәк.
AFP

Йеқиндин буян аммиви ахбарат васитилиридә болупму корона вирусиниң дуняға тарқилиш сәвәбидин қирғизистан иқтисадиниң еғир күнләрни баштин кәчүрүватқанлиқи илгири сүрүлмәктә.

«Азадлиқ» радийосида елан қилинған бақит асанофниң «қирғизистан хитайдин қәрзләрни кейингә қалдурушни илтимас қилди. Бейҗиң немә дәп җаваб бериду?» намлиқ мақалисидә ейтилишичә, қирғизистан президенти сооронбай җейенбекоф билән хитай рәиси ши җинпиң бу һәқтә телефон арқилиқ сөһбәтләшкән. Қирғизистан рәһбири корона вируси сәвәбидин мәмликәтниң хитай алдидики қәрзини қайтурушни йениклитишни вә қәрәлини узартиш тәклипини бәргән болсиму, хитай тәрәп буниңға қандақ җаваб қайтурғанлиқи һазирғичә намәлумкән. Сооронбай җейенбекоф парламент мәҗлисидә сөзгә чиқип, хитайниң бу мәсилидә чоң ярдәм көрситиватқанлиқини, буниңдин ташқири йәнә бирләшкән дөләтләр тәшкилати, дуня банкиси, хәлқара пул фонди, ислам тәрәққият банкиси, асия тәрәққият банкиси, әрәб әллири фонди қатарлиқ бир қанчилиған хәлқара тәшкилатларниңму, шундақла русийәниңму қирғизистанни қоллаватқанлиқини тәкитлигән. Кейинки мәлуматларға қариғанда, қирғизистанниң ташқи қәрзи 3.7 Милярд долларни, шуниң ичидә хитай алдидики қәрзи 1.7 Милярд долларни тәшкил қилидикән.

«Һаққин әзәрбәйҗан» ахбарат агентлиқида берилгән захра новрузованиң «қирғизистан ғәрқ болмақта вә ярдәм соримақта» намлиқ мақалисидә қирғизистанниң бүгүнки күндә корона вирусидин еғир иқтисадий чиқимларға дуч келиватқанлиқи ейтилған. Мақалида дейилишичә, һөкүмәт халтисида пул йоқ болуп, пәқәт қошна дөләтләр вә хәлқара малийә тәшкилатлириға үмид қиливатмақтикән. Болупму дөләт чеграсиниң йепилиши һәмдә бишкәк шәһири вә әлниң җәнубида пәвқуладдә һаләтниң елан қилиниши кичик вә оттура тиҗарәткә қақшатқуч зәрбә бәргән. Бүгүнгә қәдәр әлдә корона вируси билән юқумланғанларниң сани 554 кә йәткән болуп, 5 адәм вапат болған, 133 адәм сақийип чиққан. Мәмликәтниң баш министири абилғазийеф әлниң иқтисадини нормаллаштуруш мәқситидә бир қанчә чариләрниң тәйярлиниватқанлиқини, мәбләғниң болупму кичик вә оттура тиҗарәтни қоллашқа сәрп қилинидиғанлиқини билдүргән.

Мақалида көрситилишичә, пәқәт хәлқара пул фонди қирғизистанға 242 милйон доллар ярдәм бәрмәкчикән. Мақалида шундақла қирғизистанда йүз бәргән хитайға қарши намайишларниң нәтиҗисидә бир қатар хитай ширкәтлириниң өз ишини тохтатқанлиқи, шундақла түркийәдә, русийәдә вә башқиму мәмликәтләрдә ишләватқан қирғизистан пуқралириниң әлгә йенип келиши вәзийәтниң техиму еғирлишишиға елип келидиғанлиқи ейтилған.

Сиясәтшунас адил турдуқулоф әпәндиниң пикричә, қирғизистанниң бүгүнки иқтисадий әһвали һәқиқәтәнму еғир болуп, униң ташқи қәрзи 4 милярд долларға йеқин икән. У мундақ деди: «қирғизистан һөкүмити хитай тәрәптин бу йили қайтурулидиған қәрзниң қәрәлини йәнә узартиш бойичә илтимас қилған иди. Хитай тәрәп буниңға мақул боламду йә йоқму, әмма мениң пикримчә, бүгүнки иқтисадий вәзийәтни һесабқа алсақ, хитай буниң келишиши керәк. Бу қәрзни төлимәслик әмәс, бәлки униң қәрәлини созуш дегән сөз. Йәнә бир тәрәптин, әлдики иқтисадий әһвал яхши әмәс. Бизниң пүткүл иқтисадимиз пулларни биринчи йәрдин иккинчи йәргә көчүрүш билән чәклиниду. Буниң барлиқи тохтап қалди. Йәнә бир әһвал, биздә көплигән саһәләр йепилип кәтти. Шуниң үчүн адәмләрниң һәтта яшашқиму пули қалмиди. Қирғизистан хитай, русийә вә мәркизий асия мәмликәтлири үчүн кирип-чиқиш базиси болуп һесаблиниду. Буниң барлиқиму тохтиди. Һөкүмәтниң аһалә үчүн қилған бир йеникчилики алған қәрзләрни қайтуруш қәрәлини үч айға созди. Әмма һөкүмәт шәхсий банкиларға бу мәсилидә буйруқ қилалмайду».

Сиясәтшунас рәһим һапизоф әпәндиниң ейтишичә, қәрз мәсилисидә мәркизий асия мәмликәтлири йилдин-йилға хитайниң қаттиқ тәсири астиға кирип кетиватмақтикән. У йәнә болупму қирғизистан, қазақистан вә таҗикистан рәһбәрлириниң хитайдин қәрз елишқа кәлгәндә яхши ойлишиш лазимлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «корона вирус кесилидин биринчи нөвәттә иқтисади начар дөләтләр зиянкәшликкә учраватиду. Мәсилән, буни қирғизистан, қазақистан вә таҗикистанниң йүзидә көрүватимиз. Өзбекистандиму болуватиду, бирақ анчә әмәс. Мән ойлаймәнки, қәрз алмаслиқ үчүн келәчәктә һәр бир дөләт парихорлуққа қарши туруши керәк. Иккинчидин, бәлни чиң бағлаш керәк. Келәчәктә ким төләйду, шуни ойлаш керәк. Үчинчиси, һөкүмәт чиң туруп, қечип кәткән президентларниң банкилардики һесаб-чотлирини тохтитип, пуллирини қайтурған болса, хели йеникчилик болатти.»

Рәһим һапизоф хитайниң мәркизий асия, африқа вә башқиму дөләтләрни қәрз билән өз тәсири астиға еливалғанлиқини, хитайниң вухән шәһиридин дуня йүзигә тариған корона вируси паҗиәсидин башқа хәлқләр билән бир қатарда уйғурларниңму зәрдаб чекиватқанлиқини тәкитлиди.

Уйғурлар қирғизистан хәлқлири қатарида асаслиқи чоң-кичик тиҗарәт вә деһқанчилиқ билән һаят кәчүридиған болуп, уйғур тиҗарәтчилири еғир дәриҗидә зиянға учриған. Уйғур аһалилириниң турмушиғиму зор қийинчилиқлар кәлгән.

Игилишимизчә, 2018-йилқи мәлуматлар бойичә, қирғизистандики уйғурларниң нопуси 55 миң болуп, улар асасий җәһәттин бишкәк шәһири вә униң әтрапидики лебединовка, новопокровка дегән районларда, шундақла җалал-абад, ош, баткен вилайәтлиридә олтурақлашқаникән. 1989-Йилдин буян бишкәк шәһиридә уйғурларниң «иттипақ» җәмийәтлик бирләшмиси ишләп кәлмәктә. Шәһәрдә шундақла «иттипақ» гезити нәшр қилинип, у қирғизистандин ташқири йәнә қошна қазақистандиму тарқитилиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт