Korona wirusi sewebidin qirghizistan xitaydin qerzni qayturush qerelini uzartishni sorighan

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-04-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay prézidénti shi jinping bishkekte ötküzülgen söhbettin kéyin, axbarat élan qilish yighinigha qatnashti. 2019-Yili 13-iyun, bishkek.
Xitay prézidénti shi jinping bishkekte ötküzülgen söhbettin kéyin, axbarat élan qilish yighinigha qatnashti. 2019-Yili 13-iyun, bishkek.
AFP

Yéqindin buyan ammiwi axbarat wasitiliride bolupmu korona wirusining dunyagha tarqilish sewebidin qirghizistan iqtisadining éghir künlerni bashtin kechürüwatqanliqi ilgiri sürülmekte.

"Azadliq" radiyosida élan qilin'ghan baqit asanofning "Qirghizistan xitaydin qerzlerni kéyin'ge qaldurushni iltimas qildi. Béyjing néme dep jawab béridu?" namliq maqaliside éytilishiche, qirghizistan prézidénti so'oronbay jéyénbékof bilen xitay re'isi shi jinping bu heqte téléfon arqiliq söhbetleshken. Qirghizistan rehbiri korona wirusi sewebidin memliketning xitay aldidiki qerzini qayturushni yéniklitishni we qerelini uzartish teklipini bergen bolsimu, xitay terep buninggha qandaq jawab qayturghanliqi hazirghiche namelumken. So'oronbay jéyénbékof parlamént mejliside sözge chiqip, xitayning bu mesilide chong yardem körsitiwatqanliqini, buningdin tashqiri yene birleshken döletler teshkilati, dunya bankisi, xelq'ara pul fondi, islam tereqqiyat bankisi, asiya tereqqiyat bankisi, ereb elliri fondi qatarliq bir qanchilighan xelq'ara teshkilatlarningmu, shundaqla rusiyeningmu qirghizistanni qollawatqanliqini tekitligen. Kéyinki melumatlargha qarighanda, qirghizistanning tashqi qerzi 3.7 Milyard dollarni, shuning ichide xitay aldidiki qerzi 1.7 Milyard dollarni teshkil qilidiken.

"Haqqin ezerbeyjan" axbarat agéntliqida bérilgen zaxra nowruzowaning "Qirghizistan gherq bolmaqta we yardem sorimaqta" namliq maqaliside qirghizistanning bügünki künde korona wirusidin éghir iqtisadiy chiqimlargha duch kéliwatqanliqi éytilghan. Maqalida déyilishiche, hökümet xaltisida pul yoq bolup, peqet qoshna döletler we xelq'ara maliye teshkilatlirigha ümid qiliwatmaqtiken. Bolupmu dölet chégrasining yépilishi hemde bishkek shehiri we elning jenubida pewqul'adde haletning élan qilinishi kichik we ottura tijaretke qaqshatquch zerbe bergen. Bügün'ge qeder elde korona wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning sani 554 ke yetken bolup, 5 adem wapat bolghan, 133 adem saqiyip chiqqan. Memliketning bash ministiri abilghaziyéf elning iqtisadini normallashturush meqsitide bir qanche charilerning teyyarliniwatqanliqini, mebleghning bolupmu kichik we ottura tijaretni qollashqa serp qilinidighanliqini bildürgen.

Maqalida körsitilishiche, peqet xelq'ara pul fondi qirghizistan'gha 242 milyon dollar yardem bermekchiken. Maqalida shundaqla qirghizistanda yüz bergen xitaygha qarshi namayishlarning netijiside bir qatar xitay shirketlirining öz ishini toxtatqanliqi, shundaqla türkiyede, rusiyede we bashqimu memliketlerde ishlewatqan qirghizistan puqralirining elge yénip kélishi weziyetning téximu éghirlishishigha élip kélidighanliqi éytilghan.

Siyasetshunas adil turduqulof ependining pikriche, qirghizistanning bügünki iqtisadiy ehwali heqiqetenmu éghir bolup, uning tashqi qerzi 4 milyard dollargha yéqin iken. U mundaq dédi: "Qirghizistan hökümiti xitay tereptin bu yili qayturulidighan qerzning qerelini yene uzartish boyiche iltimas qilghan idi. Xitay terep buninggha maqul bolamdu ye yoqmu, emma méning pikrimche, bügünki iqtisadiy weziyetni hésabqa alsaq, xitay buning kélishishi kérek. Bu qerzni tölimeslik emes, belki uning qerelini sozush dégen söz. Yene bir tereptin, eldiki iqtisadiy ehwal yaxshi emes. Bizning pütkül iqtisadimiz pullarni birinchi yerdin ikkinchi yerge köchürüsh bilen cheklinidu. Buning barliqi toxtap qaldi. Yene bir ehwal, bizde köpligen saheler yépilip ketti. Shuning üchün ademlerning hetta yashashqimu puli qalmidi. Qirghizistan xitay, rusiye we merkiziy asiya memliketliri üchün kirip-chiqish bazisi bolup hésablinidu. Buning barliqimu toxtidi. Hökümetning ahale üchün qilghan bir yénikchiliki alghan qerzlerni qayturush qerelini üch aygha sozdi. Emma hökümet shexsiy bankilargha bu mesilide buyruq qilalmaydu".

Siyasetshunas rehim hapizof ependining éytishiche, qerz mesiliside merkiziy asiya memliketliri yildin-yilgha xitayning qattiq tesiri astigha kirip kétiwatmaqtiken. U yene bolupmu qirghizistan, qazaqistan we tajikistan rehberlirining xitaydin qerz élishqa kelgende yaxshi oylishish lazimliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Korona wirus késilidin birinchi nöwette iqtisadi nachar döletler ziyankeshlikke uchrawatidu. Mesilen, buni qirghizistan, qazaqistan we tajikistanning yüzide körüwatimiz. Özbékistandimu boluwatidu, biraq anche emes. Men oylaymenki, qerz almasliq üchün kélechekte her bir dölet parixorluqqa qarshi turushi kérek. Ikkinchidin, belni ching baghlash kérek. Kélechekte kim töleydu, shuni oylash kérek. Üchinchisi, hökümet ching turup, qéchip ketken prézidéntlarning bankilardiki hésab-chotlirini toxtitip, pullirini qayturghan bolsa, xéli yénikchilik bolatti."

Rehim hapizof xitayning merkiziy asiya, afriqa we bashqimu döletlerni qerz bilen öz tesiri astigha éliwalghanliqini, xitayning wuxen shehiridin dunya yüzige tarighan korona wirusi paji'esidin bashqa xelqler bilen bir qatarda Uyghurlarningmu zerdab chékiwatqanliqini tekitlidi.

Uyghurlar qirghizistan xelqliri qatarida asasliqi chong-kichik tijaret we déhqanchiliq bilen hayat kechüridighan bolup, Uyghur tijaretchiliri éghir derijide ziyan'gha uchrighan. Uyghur ahalilirining turmushighimu zor qiyinchiliqlar kelgen.

Igilishimizche, 2018-yilqi melumatlar boyiche, qirghizistandiki Uyghurlarning nopusi 55 ming bolup, ular asasiy jehettin bishkek shehiri we uning etrapidiki lébédinowka, nowopokrowka dégen rayonlarda, shundaqla jalal-abad, osh, batkén wilayetliride olturaqlashqaniken. 1989-Yildin buyan bishkek shehiride Uyghurlarning "Ittipaq" jem'iyetlik birleshmisi ishlep kelmekte. Sheherde shundaqla "Ittipaq" géziti neshr qilinip, u qirghizistandin tashqiri yene qoshna qazaqistandimu tarqitilidu.

Toluq bet