Shiwétsiye köchmenler idarisi: "Uyghurlargha panahliq bérishimizge xitayning ulargha tutqan siyasiti seweb boldi‏"

Muxbirimiz erkin
2019-03-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Shiwétsiyediki melum bir köchmenler idarisi.
Shiwétsiyediki melum bir köchmenler idarisi.
RFA/Éhsan

Yéqinda shiwétsiye köchmenler idarisi höjjet chüshürüp, shiwétsiyede siyasiy panahliq tiligen Uyghur we Uyghur aptonom rayoniliq bashqa yerlik milletlerge birdek panahliq bérishni qarar qilghan. Biz ötken qétimqi programmimizda shiwétsiye köchmenler idarisi bilen alaqiliship, ularni ziyaret qilmaqchi bolghan. Emma bu ötken qétimliq programmimizgha ülgürmigen idi.

Biz 28‏-mart küni axiri köchmenler idarisining emeldari bilen mezkur mesile heqqide söhbet ötküzüshke muweppeq bolduq. Shiwétsiye köchmenler idarisi qanun tarmiqining diréktori dani'él grinfarb ziyaritimizni qobul qilip, siyasiy panahliq qararining shertlirini we néme üchün bu qararning chiqirilghanliqini chüshendürdi.

U, bu qararning zörüriy bolghan mejburiy siyaset ikenlikini bildürdi. U mundaq dédi: "Toghra, bu zörürlük xaraktérige ige mejburiy siyaset. Lékin buningda sizning xitay grazhdani bolushingiz, xitay grazhdani bolupla qalmay sizning shinjang ölkisidin kelgen bolushingiz shert. Eger siz bu shertke chüshsingiz we bu rayondiki bir az sanliq milletke mensup bolsingiz, sizning shiwétsiyediki siyasiy panahliq iltimasingizni qobul qilishqa kapaletlik qilinidu". 

Dani'él grénfarbning ilgiri sürüshiche, ottura asiya, ottura sherq qatarliq döletlirining grazhdani bolghan Uyghurlar kélip siyasiy panahliq tilise, ularning iltimasi shu shexsning kechürmishi, shu döletlerning bu shexske tutqan mu'amilisi qatarliq konkrét amillargha qarap bir terep qilinidighanliqini bildürdi. U bu heqtiki so'allirimizgha mundaq dédi: "Shundaq, ularning siyasiy panahliq iltimasi dawamliq qobul qilinidu. Emma ularning iltimasi xitaydin kelgen Uyghurlargha chiqirilghan siyasettiki shertler asasida mu'amile qilinmaydu. Chünki, bu döletlerning weziyiti perqlinidu. Shunga, biz xitaydin bashqa döletlerdin kelgen Uyghurlarning iltimasini bir terep qilishta bu döletlerning weziyitini, siyasiy panahlan'ghuchining bizge tapshurghan shexsiy kechmishini asas alimiz". 

Shiwétsiyede hazir qanchilik Uyghur bu siyasetning tesirige uchraydu? dani'él grénfarbning ilgiri sürüshiche, hazir shiwétsiyede siyasiy panahliq iltimasining qobul qilinishini kütüp turghan Uyghurlar köp emes iken. U, "Bizde hazir omumen xitaydin kélip siyasiy panahliq tiligen bir qanche kishiningla délosi bar. Shunga, bu siyasettin paydilinidighan kishilerning sani bek az. Her yili peqet bir qisim kishiningla iltimasi bir terep qilinmaqta." 

Shiwétsiye köchmenler idarisi xitay hökümiti milyonlighan Uyghurni tutqun qilip, ularning bir qismini qamaq jazalirigha höküm qilghan, shuningdek qalghan qismini yighiwélish lagérlirigha qamap, ularni özlirining medeniyiti, tili, diniy étiqadini terk étishke mejburlawatqan bir mezgilde yuqiri höjjetni chüshürüp, Uyghurlargha siyasiy panahliq bérishni qarar qilghan idi. Dani'él grénfarb bu weziyetning Uyghurlargha omumyüzlük siyasiy panahliq bérishni qarar qilishigha seweb bolghanliqini bildürdi. 

U mundaq deydu: "Bu höjjetni chüshürüshning sewebi hazir nurghun kishilerge melum bolghandek bu rayonda siyaset özgirip, nurghun qayta-terbiyelesh lagérliri quruldi. Kishiler bu lagérlargha xalighanche qamalmaqta. Bu rayondiki bezi milletler özi xalighan usulda yashiyalmay qayta terbiyilesh lagérlirigha mejburiy ekétildi. Mana bu shiwétsiye qanunigha asasen bu milletlerge siyasiy panahliq bérilishining sewebidur". 

Uning körsitishiche, bu höjjet 2019‏-yildin burun yaki kéyin kelgen Uyghurlargha birdek tetbiqlinidiken. U: "Meyli burun kelgenler bolsun yaki kéyin kelgenler bolsun shiwétsiyedila bolsa bu siyasetni tedbiqlaydighanliqi" ni bildürüp, "Bu siyaset hazir küchke ige boldi. Elwette biz Uyghur rayonining weziyitini dawamliq közitimiz. Eger uyerning weziyiti yaxshilinip qalsa, bizning bu siyasetke éhtiyajimiz qalmaydu. Lékin eger uyerning weziyiti hazirqidek dawamlashsa siyasitimiz özgermeydu" dédi. 

Uning qeyt qilishiche, bu siyaset peqet shwétsiye chégrasi ichidiki Uyghur musapirlirigha ötidiken. U, bu siyasetning bashqa döletlerdiki b d t gha siyasiy panahliq iltimasi sun'ghan Uyghurlargha ishlimeydighanliqini bildürüp, : "Shwétsiye siyasiy panahliq tilesh qanunida siyasiy panahliq tiligüchining dölet chégrasi ichide bolushi kéreklikini telep qilidu. Buning üchün siz shwétsiyede turuwatqan bolushingiz kérek. Hetta bu yawropa ittipaqidiki döletlerde turuwatqan bolsingizmu bolmaydu. Siz choqum shwétsiye chégrasi ichide bölishingiz kérek. Bu yawropadiki pütün döletlerde oxshash. Eger siz siyasiy panahliqqa iltimas qilmaqchi bolsingiz shu döletlerning chégrasi ichide bölishingiz kérek". 

Shiwétsiye köchmenler idarisining qarari kishilik hoquq teshkilatlirining qarshi élishigha érishken. Ular yawropadiki bashqa hökümetlerning shiwétsiyeni ülge élishi kéreklikini bildürgen idi. Bélgiye paytexti biryusséldiki "Xelq'ara kishilik hoquq xizmiti" namliq teshkilatning yuqiri derijilik tetqiqatchisi sarah bruks xanim 29‏-mart küni radi'omizda pikir bildürüp, hökümetlerning "Uchur yoq" déyishige héchqandaq sewebi qalmighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Shwétsiye Uyghur musapirliri mesiliside siyaset chiqarghan 2‏-yawropa döliti. Méningche her bir hökümet ichki qismida bu mesilini sözlishishi kérek. Chünki, bu mesilide hökümetlerning tashqi ishlar ministirliqi bilen ichki ishlar ministirliqlirining 'yéterlik uchur yoq' dep jiddiy muzakire élip barmasliqigha héchqandaq seweb qalmidi". 
Sarah bruksning ilgiri sürüshiche, yawropa ittipaqi we uninggha eza döletler b d t ning ötken qétimliq yighinlirida xitayni jawabkarliqqa tartishning qimmetlik pursetlirini qachurup qoyghan. U, döletlerning "Sözi bilen herikiti birdek bolushi" kéreklikini bildürdi. Sarah bruks mundaq deydu: "Yawropa ittipaqi we uninggha eza döletler xitayni xelq'ara mutexessislerning shinjangda tekshürüsh élip bérishigha qayil qilishning qimmetlik pursetlirini qachurup qoydi. Bu, kishilik hoquq kéngishining bu ay jenwede ötküzülgen yighinini öz ichige alidu. Shiwétsiye pursetni ching tutup, so'al sorighan, xususen b d t ning az sanliq milletler mesilisini tekshürgüchi emeldarigha xitayning Uyghur musulmanlirigha tutqan mu'amilisi heqqide so'al qoyghan sanaqliq hökümetlerning biri. Lékin sözdin heriket ming ela. Shunga, biz hökümetlerning sözi ularning b d t diki ipadisi we dölet ichidiki herikiti bilen birdek bolup, Uyghurlarni qoghdashqa yardemchi bolushi kérek, dep qaraymiz". 

Yawropada Uyghur musapirlirini xitaygha qayturushni toxtatqan tunji dölet gérmaniyedur. Gérmaniye ichki ishlar ministirliqi ötken yili 8‏-ayda köchmenler idarisige buyruq chüshürüp, Uyghurlarni xitaygha qayturushni toxtatqan. Gérmaniyning bu qararni chiqirishigha shu yili 4‏-ayda 21 yashliq bir Uyghur balining uqushmay xitaygha qayturuwétilishi seweb bolghan. Bu Uyghur balining iz-dériki élinmighan idi. Gérmaniye yuqiri qararni chiqirip arqidinla shiwétsiye Uyghurlarni xitaygha qayturushni toxtatqanliqini bildürgen. U Uyghurlarni qayturushni toxtitipla qalmay, yéqinda yene Uyghurlargha birdek siyasiy panahliq bérip, ularni qoghdash heqqidiki yuqiriqi höjjetni chüshürgen.

Toluq bet