«Бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинидики лексийәләр: (2)

Мухбиримиз әзиз
2018-05-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җорҗи вашингтон университетида ечилған «бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинида брайин мавр университетиниң профессори лаврен хансен ханим сөз қилмақта. 2018Йили 25-май, вашингтон.
Җорҗи вашингтон университетида ечилған «бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинида брайин мавр университетиниң профессори лаврен хансен ханим сөз қилмақта. 2018Йили 25-май, вашингтон.
RFA/Eziz

Лаврен хансен: «‹хитайчә тәрәққият' уйғур җәмийитидики ‹мәдәнийәтләр уруши' ниң мәнбәси!»

Профессор лаврен хансен буниңдин бирнәччә йил илгири уйғур дияриға өгиниш вә тәкшүрүшкә барған болуп, бу қетимлиқ йиғинда баян қилмақчи болғанлириниң асасән биринчи вә иккинчи қол материяллар асасида тәйярланғанлиқини билдүрди.

У өзидин илгири сөз қилғучиларниң мәлум җәһәттә өзи оттуриға қоймақчи болған пикирләрниң арқа көрүнүшини тәсвирләп бәргәнликини тәкитлигәч мундақ деди: «һәммимиз мушу район һәққидә әндишидә болуватқанлиқимиз үчүн бүгүн мән нуқтилиқ қилип бу җайда һазир немиләрниң болуватқанлиқи һәққидә тохталмақчимән. Мениң бу йәрдә сөзлимәкчи болғанлирим пүтүнләй әмәлий пакитлар асасида тәйярланған. Әмма мән 2013- вә 2014-йиллиридики биваситә тәкшүрүштин кейин бу районға берип бақмидим, әмма шуниңдин кейинки әһвалларни ‹әркин асия радиоси' ниң бир-биридин есил программилири арқилиқ игиләп келиватимән. Шуңа мән өзүмниң нәқ мәйдан хатириси һәмдә кейин йүз бәргән әһвалларға бирләштүргән һалда һазирқи иҗтимаий өзгиришләргә тәсир көрситиватқан амилларни хуласиләп чиқмақчимән.»

Лаврен ханим үрүмчи, қәшқәр, турпан қатарлиқ җайларда егиз бина селишни тәрәққият вә заманивилиқ, дәп қараштәк чүшәнчиниң түрткисидә уйғур шәһәрлириниң әслидики қияпитини йоқитишқа йүзлиниватқанлиқини, техиму муһими хитай һөкүмитиниң «уйғурларни бай қилдуқ» дегәнгә дәстәк қилиш үчүн бир қисим уйғурларниң пул тепишиға йол қоюватқанлиқини көргән.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «мән 2013-йили үрүмчигә барғинимда тәтқиқ қилғили болидиған вә болмайдиған көплигән ишларниң барлиқини һес қилдим. Қилалиған ишим шу болдики шу вақитларда мән уйғур җәмийитиниң өзидә туруп көрүлүватқан ғайәт зор иҗтимаий өзгиришләрни чүшиниш пурситигә ериштим. Шу вақитларда ғайәт зор көләмлик ‹хитайчә тәрәққият' оттуриға чиқиватқан болуп, қәшқәрни ‹йеңи шенҗен' ға айландуруш, ‹үрүмчини бейҗиңниң изидин меңиватқан хитайчә шәкилдики мәркизи шәһәр қилип қуруп чиқиш' дегәнләр җиддий иҗра болуватқан икән. Шу чағларда мән нуқтилиқ қилип мувәппәқийәт қазанған, әмма сани анчә көп болмиған оттура қатлам уйғурлириға диққәт қилдим. Чүнки хитай һөкүмити ‹тәрәққият' арқилиқ аз дегәндиму бир түркүм кишиләрниң майиллиқини қолға кәлтүрмәкчи болғанлиқи үчүн бу кишиләр дәл әнә шу мәқсәтниң еһтияҗиға мас келәтти. Мән мушу нуқтидин чиқиш қилип шәһәрлишиш билән уйғур оттура қатлиминиң мунасивити һәққидә издәндим.»

Әмма у тезла уйғур дияридики «тәрәққият» мәнзирисиниң мәзкур районниң нопус қурулмисиға ғайәт зор тәсир көрситиватқанлиқини, болупму «тәрәққият» шоари оттуриға чиққандин буян бу районға йөткәлгән хитай көчмәнлириниң сан җәһәттә тездин көпәйгәнликини байқиған. «Хитай һөкүмити худди ичкиридики деңиз бойи районлирида тәрәққияттин маддий мәишәт барлиққа кәлгинигә охшаш, шинҗаң районидиму тәрәққият үчүн муқимлиқниң зөрүрлүкини, тәрәққият болғанда муқимлиқниңму ишқа ашидиғанлиқини тәкитләп кәлгән. Әмма улар буни нопус қурулмисини қайта қуруш арқилиқ әмәлгә ашурмақчи болди. Шуниң билән бу хилдики ‹хитайчә тәрәққият' ғайәт зор сандики хитай көчмәнлирини бу районға елип кәлди. Буниң билән улар тезла бу җайда йәрлик хәлқтин үстүн орунға өтүвалди. Нәтиҗидә йәрликләрниң улар билән тиркәшкүдәк қуввити қалмиди. Буни ‹муқимлиқ' десәкму, ‹тиркишишкә мағдур болмаслиқ' десәкму болиду.»

«Мениң шинҗаңдики яки шәрқий түркистандики тәтқиқатим (мән «шинҗаң» дейишкә адәтлинип қаптимән, әйибкә буйрумайсиләр) дәл мушу оттура қатлам уйғурлар һәмдә буларни чөридигән һалдики ‹тәрәққият' ниң растинила ‹муқимлиқ' қа моһтаҗ яки әмәслики һәққидә болди. Дәрвәқә ‹хитайчә тәрәққият' көплигән амилларни вуҗудқа кәлтүрди. Униң биринчиси, дөләт бихәтәрликини чиқиш қилған ‹муқимлиқ' вәзийити болди. Бу һал 2015-йили әң типик болди. Бу мәзгилгә қәдәр шинҗаңниң шималиға мәркәзлик тарқалған хитай нопусиниң омуми қурулмисида анчә рошән өзгиришләр көрүлмиди. Әмма уларниң нопус җәһәттики өсүшидә бәкму зор пәрқләр ашкара болди: 1999-йилидин 2015-йилиғичә уйғурларниң омуми нопуси асасән муқим болуп кәлди, әмма бу мәзгилдә хитай нопусиниң ешиши бәкму тез болди.»

Лаврен ханимниң диққитини қозғиған йәнә бир нуқта хитай һөкүмити уйғур диярида рояпқа чиқарған «тәрәққият» та шәхсләрниң байлиқи әмәс, бәлки сақчи вә һөкүмәт органлириниң омуми гәвдиси тездин зорайған, әмма уйғур диярини һәқиқий мәнидә тәрәққий қилдурушқа зөрүр болған тәдбирләр болса бир чәттә ташлинип қалған. «Бу һал шинҗаңда бәкму өзгичә шәкилдә оттуриға чиқти: ичкиридики шенҗен, шаңхәй қатарлиқ шәһәрләрниң утуқлири һәққидә сөз болғанда кишиләр дәмаллиққа у җайларда көплигән хусусий ширкәтләрниң барлиққа кәлгәнликини әсләйду, әмма шинҗаңда ‹тәрәққият' амили һәрқачан дөләт бихәтәрлики билән бағлинишлиқ болуп кәлгәнлики үчүн ‹тәрәққият' һәрқачан аммиви характердики гәвдиләрниң зорийиши шәклидә оттуриға чиқти. Мәсилән, сақчи системиси вә аманлиқ тәдбирлири дәл әнә шундақ болди. Әмма көпчиликкә мәлум болғинидәк шинҗаңниң көп қисим земини чөллүк. Әгәр бу чөл районни тәрәққий қилдуруш тоғра кәлсә алди билән су байлиқи, қатнаш мәсилиси, ток ишлири дегәндәк әмәлий васитиләрни тәрәққий қилдурушқа тоғра келиду. Әмма 21-әсирдики шинҗаңниң ‹тәрәққият'ида биз башқа аммиви гәвдиләрниң бирдинла зорайғанлиқини көрдуқ.»

Лаврен ханим бу җәрянда хитай һөкүмити иҗра қилған «хитайчә тәрәққият» сияситиниң бир қисим уйғурларни бай қилғанлиқини көргән. Әмма уйғур җәмийитидә баш көтүргән бу «оттура қатлам» кишилири билән башқа түркүмгә мәнсуп уйғурларниң мәдәнийәт қариши җәһәттә бирдәкликкә игә болалмиғанлиқи уни бәкму қизиқтурған. «Мушу мәзгилдә биз бир қисим миллий иқтисад игилириниң баш көтүргәнликини көрдуқ. Уларниң бир қисми ғәйрий рәсмий шәкилләрдә баш көтүргән болса, бәзилири рәсмий йосунда системилиқ тәрәққий қилди. Мәсилән, ‹арман' сода ширкити, йәнә көплигән парчә сетиш содигәрлири вә бир қисим чегра һалқиған содигәрләр әнә шундақ болди. Буларниң һәммиси җәмийәттә тонулған кишиләр болуп, тезла уйғур җәмийитидики оттура қатлам кишилири болуп тонулди. Болупму мушу мәзгилләрдә шинҗаңдики чегра һалқиған содиларни қиливатқанлар асасән уйғурлар болуп кәлди.»
«Бу җәрянда мән учрашқан һәмдә көп қетимлап сөһбәтләшкән кишиләрдин әһвал игиләш арқилиқ шәһәрләрни ‹мәдәнийәт пайтәхти' қилип кәлгән, әмма қолида байлиқ йоқ кишиләрниң көплүкини байқидим. Мәсилән, ичкиридики ‹шинҗаң синиплири' да оқуған, әмма таза той қилидиған яшқа кәлгәндә оқуш пүттүрүп юртиға қайтип кәлгән уйғур яшлири ишсиз қалған, гәрчә улар хитайчә вә инглизчә тилларни яхши билсиму уларни һечким ишқа алмиған. Шуниң билән биргә уйғур җәмийитидә ғайәт зор байлиқ топлиған, әмма мәдәнийәт сәвийәси анчә юқири болмиған кишиләрниңму хели барлиқини байқидим. Шуниң билән биргә уйғурларниң өзиму мәдәнийәт қариши җәһәттә икки гуруппиға айрилип кәткәнликини байқидим. Мән параңлашқан уйғурларниң пикричә, бир түркүми ‹коничә' кишиләр болуп, улар асасән диндар аилиләр, йәнә келип йеңи шәйиләрни қобул қилмайду, дәп қарилидиғанлар икән; йәнә бир гуруппа болса ‹идийәси очуқ' вә йеңилиқни қобул қилидиғанлар икән.»

Уйғур җәмийитидики бу хил пикир ихтилапи һәрқайси гуруппидики кишиләрниң маарип қаришидиму өз әксини тапқан. Буниң билән уйғур пәрзәнтләрму бу хил «мәдәнийәт уруши» ниң қайнамлирида охшаш болмиған дуня қараштики билим мәркәзлиригә беришни таллашқа мәҗбур болған. «Маарип саһәсигә кәлсәк, бу хил бөлүнүш маарип саһәсидиму өз ипадисини тапқан. Бир қисим ата-анилар пәрзәнтлирини йошурунчә йәр асти диний мәктәплиригә оқушқа бәргән, чүнки барғансери көплигән аилиләр рәсмий мәктәпләргә ишәнчи қалмиғачқа шундақ қилған; иқтисадий әһвли яхши болғанлар балилирини ‹атлан' қатарлиқ тил мәктәплиригә әвәтип, мәлум мәзгил инглизчә өгәнгәндин кейин чәтәлләргә маңдуривәтмәкчи болған, баятин биз тилға алған оттура тәбиқә кишилири болса балилирини хитайчә мәктәпләргә бәргән. Чүнки бу улар үчүн бирдин бир таллаш болуп қалған.»

Мәлум болушичә, 2016-йили авғустқа кәлгәндә чен чүәнго уйғур дияриға партийә секретари болуп йөткилип кәлгәндин кейин уйғурларға қаритилған бастуруш тәдриҗий юқири пәллигә чиқишқа башлиған. Буниң билән уйғурларниң мәйли оттура қатлам гуруһидикиләр болсун яки диндарлар тәбиқисигә мәнсуплири болсун, һәммиси бастуруш обйекти болушқа йүзләнгән. Бу һал болса нөвәттә һәммила җайни қаплиған «йиғивелиш мәркизи» намидики лагерларда давам қиливатқанлиқи мәлум.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар! бу һәқтики мәзмунларниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт