"Bügünki Uyghurlarda kimlik krizisi" yighinidiki léksiyeler: (2)

Muxbirimiz eziz
2018-05-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Jorji washin'gton uniwérsitétida échilghan "Bügünki Uyghurlarda kimlik krizisi" yighinida brayin mawr uniwérsitétining proféssori lawrén xansén xanim söz qilmaqta. 2018Yili 25-may, washin'gton.
Jorji washin'gton uniwérsitétida échilghan "Bügünki Uyghurlarda kimlik krizisi" yighinida brayin mawr uniwérsitétining proféssori lawrén xansén xanim söz qilmaqta. 2018Yili 25-may, washin'gton.
RFA/Eziz

Lawrén xansén: "'xitayche tereqqiyat' Uyghur jem'iyitidiki 'medeniyetler urushi' ning menbesi!"

Proféssor lawrén xansén buningdin birnechche yil ilgiri Uyghur diyarigha öginish we tekshürüshke barghan bolup, bu qétimliq yighinda bayan qilmaqchi bolghanlirining asasen birinchi we ikkinchi qol matériyallar asasida teyyarlan'ghanliqini bildürdi.

U özidin ilgiri söz qilghuchilarning melum jehette özi otturigha qoymaqchi bolghan pikirlerning arqa körünüshini teswirlep bergenlikini tekitligech mundaq dédi: "Hemmimiz mushu rayon heqqide endishide boluwatqanliqimiz üchün bügün men nuqtiliq qilip bu jayda hazir némilerning boluwatqanliqi heqqide toxtalmaqchimen. Méning bu yerde sözlimekchi bolghanlirim pütünley emeliy pakitlar asasida teyyarlan'ghan. Emma men 2013- we 2014-yilliridiki biwasite tekshürüshtin kéyin bu rayon'gha bérip baqmidim, emma shuningdin kéyinki ehwallarni 'erkin asiya radi'osi' ning bir-biridin ésil programmiliri arqiliq igilep kéliwatimen. Shunga men özümning neq meydan xatirisi hemde kéyin yüz bergen ehwallargha birleshtürgen halda hazirqi ijtima'iy özgirishlerge tesir körsitiwatqan amillarni xulasilep chiqmaqchimen."

Lawrén xanim ürümchi, qeshqer, turpan qatarliq jaylarda égiz bina sélishni tereqqiyat we zamaniwiliq, dep qarashtek chüshenchining türtkiside Uyghur sheherlirining eslidiki qiyapitini yoqitishqa yüzliniwatqanliqini, téximu muhimi xitay hökümitining "Uyghurlarni bay qilduq" dégen'ge destek qilish üchün bir qisim Uyghurlarning pul tépishigha yol qoyuwatqanliqini körgen.

U bu heqte mundaq deydu: "Men 2013-yili ürümchige barghinimda tetqiq qilghili bolidighan we bolmaydighan köpligen ishlarning barliqini hés qildim. Qilalighan ishim shu boldiki shu waqitlarda men Uyghur jem'iyitining özide turup körülüwatqan ghayet zor ijtima'iy özgirishlerni chüshinish pursitige érishtim. Shu waqitlarda ghayet zor kölemlik 'xitayche tereqqiyat' otturigha chiqiwatqan bolup, qeshqerni 'yéngi shénjén' gha aylandurush, 'ürümchini béyjingning izidin méngiwatqan xitayche shekildiki merkizi sheher qilip qurup chiqish' dégenler jiddiy ijra boluwatqan iken. Shu chaghlarda men nuqtiliq qilip muweppeqiyet qazan'ghan, emma sani anche köp bolmighan ottura qatlam Uyghurlirigha diqqet qildim. Chünki xitay hökümiti 'tereqqiyat' arqiliq az dégendimu bir türküm kishilerning mayilliqini qolgha keltürmekchi bolghanliqi üchün bu kishiler del ene shu meqsetning éhtiyajigha mas kéletti. Men mushu nuqtidin chiqish qilip sheherlishish bilen Uyghur ottura qatlimining munasiwiti heqqide izdendim."

Emma u tézla Uyghur diyaridiki "Tereqqiyat" menzirisining mezkur rayonning nopus qurulmisigha ghayet zor tesir körsitiwatqanliqini, bolupmu "Tereqqiyat" sho'ari otturigha chiqqandin buyan bu rayon'gha yötkelgen xitay köchmenlirining san jehette tézdin köpeygenlikini bayqighan. "Xitay hökümiti xuddi ichkiridiki déngiz boyi rayonlirida tereqqiyattin maddiy me'ishet barliqqa kelginige oxshash, shinjang rayonidimu tereqqiyat üchün muqimliqning zörürlükini, tereqqiyat bolghanda muqimliqningmu ishqa ashidighanliqini tekitlep kelgen. Emma ular buni nopus qurulmisini qayta qurush arqiliq emelge ashurmaqchi boldi. Shuning bilen bu xildiki 'xitayche tereqqiyat' ghayet zor sandiki xitay köchmenlirini bu rayon'gha élip keldi. Buning bilen ular tézla bu jayda yerlik xelqtin üstün orun'gha ötüwaldi. Netijide yerliklerning ular bilen tirkeshküdek quwwiti qalmidi. Buni 'muqimliq' désekmu, 'tirkishishke maghdur bolmasliq' désekmu bolidu."

"Méning shinjangdiki yaki sherqiy türkistandiki tetqiqatim (men "Shinjang" déyishke adetlinip qaptimen, eyibke buyrumaysiler) del mushu ottura qatlam Uyghurlar hemde bularni chöridigen haldiki 'tereqqiyat' ning rastinila 'muqimliq' qa mohtaj yaki emesliki heqqide boldi. Derweqe 'xitayche tereqqiyat' köpligen amillarni wujudqa keltürdi. Uning birinchisi, dölet bixeterlikini chiqish qilghan 'muqimliq' weziyiti boldi. Bu hal 2015-yili eng tipik boldi. Bu mezgilge qeder shinjangning shimaligha merkezlik tarqalghan xitay nopusining omumi qurulmisida anche roshen özgirishler körülmidi. Emma ularning nopus jehettiki ösüshide bekmu zor perqler ashkara boldi: 1999-yilidin 2015-yilighiche Uyghurlarning omumi nopusi asasen muqim bolup keldi, emma bu mezgilde xitay nopusining éshishi bekmu téz boldi."

Lawrén xanimning diqqitini qozghighan yene bir nuqta xitay hökümiti Uyghur diyarida royapqa chiqarghan "Tereqqiyat" ta shexslerning bayliqi emes, belki saqchi we hökümet organlirining omumi gewdisi tézdin zorayghan, emma Uyghur diyarini heqiqiy menide tereqqiy qildurushqa zörür bolghan tedbirler bolsa bir chette tashlinip qalghan. "Bu hal shinjangda bekmu özgiche shekilde otturigha chiqti: ichkiridiki shénjén, shangxey qatarliq sheherlerning utuqliri heqqide söz bolghanda kishiler demalliqqa u jaylarda köpligen xususiy shirketlerning barliqqa kelgenlikini esleydu, emma shinjangda 'tereqqiyat' amili herqachan dölet bixeterliki bilen baghlinishliq bolup kelgenliki üchün 'tereqqiyat' herqachan ammiwi xaraktérdiki gewdilerning zoriyishi sheklide otturigha chiqti. Mesilen, saqchi sistémisi we amanliq tedbirliri del ene shundaq boldi. Emma köpchilikke melum bolghinidek shinjangning köp qisim zémini chöllük. Eger bu chöl rayonni tereqqiy qildurush toghra kelse aldi bilen su bayliqi, qatnash mesilisi, tok ishliri dégendek emeliy wasitilerni tereqqiy qildurushqa toghra kélidu. Emma 21-esirdiki shinjangning 'tereqqiyat'ida biz bashqa ammiwi gewdilerning birdinla zorayghanliqini körduq."

Lawrén xanim bu jeryanda xitay hökümiti ijra qilghan "Xitayche tereqqiyat" siyasitining bir qisim Uyghurlarni bay qilghanliqini körgen. Emma Uyghur jem'iyitide bash kötürgen bu "Ottura qatlam" kishiliri bilen bashqa türkümge mensup Uyghurlarning medeniyet qarishi jehette birdeklikke ige bolalmighanliqi uni bekmu qiziqturghan. "Mushu mezgilde biz bir qisim milliy iqtisad igilirining bash kötürgenlikini körduq. Ularning bir qismi gheyriy resmiy shekillerde bash kötürgen bolsa, beziliri resmiy yosunda sistémiliq tereqqiy qildi. Mesilen, 'arman' soda shirkiti, yene köpligen parche sétish sodigerliri we bir qisim chégra halqighan sodigerler ene shundaq boldi. Bularning hemmisi jem'iyette tonulghan kishiler bolup, tézla Uyghur jem'iyitidiki ottura qatlam kishiliri bolup tonuldi. Bolupmu mushu mezgillerde shinjangdiki chégra halqighan sodilarni qiliwatqanlar asasen Uyghurlar bolup keldi."
"Bu jeryanda men uchrashqan hemde köp qétimlap söhbetleshken kishilerdin ehwal igilesh arqiliq sheherlerni 'medeniyet paytexti' qilip kelgen, emma qolida bayliq yoq kishilerning köplükini bayqidim. Mesilen, ichkiridiki 'shinjang sinipliri' da oqughan, emma taza toy qilidighan yashqa kelgende oqush püttürüp yurtigha qaytip kelgen Uyghur yashliri ishsiz qalghan, gerche ular xitayche we in'glizche tillarni yaxshi bilsimu ularni héchkim ishqa almighan. Shuning bilen birge Uyghur jem'iyitide ghayet zor bayliq toplighan, emma medeniyet sewiyesi anche yuqiri bolmighan kishilerningmu xéli barliqini bayqidim. Shuning bilen birge Uyghurlarning özimu medeniyet qarishi jehette ikki guruppigha ayrilip ketkenlikini bayqidim. Men paranglashqan Uyghurlarning pikriche, bir türkümi 'koniche' kishiler bolup, ular asasen dindar a'ililer, yene kélip yéngi shey'ilerni qobul qilmaydu, dep qarilidighanlar iken؛ yene bir guruppa bolsa 'idiyesi ochuq' we yéngiliqni qobul qilidighanlar iken."

Uyghur jem'iyitidiki bu xil pikir ixtilapi herqaysi guruppidiki kishilerning ma'arip qarishidimu öz eksini tapqan. Buning bilen Uyghur perzentlermu bu xil "Medeniyet urushi" ning qaynamlirida oxshash bolmighan dunya qarashtiki bilim merkezlirige bérishni tallashqa mejbur bolghan. "Ma'arip sahesige kelsek, bu xil bölünüsh ma'arip sahesidimu öz ipadisini tapqan. Bir qisim ata-anilar perzentlirini yoshurunche yer asti diniy mekteplirige oqushqa bergen, chünki barghanséri köpligen a'ililer resmiy mekteplerge ishenchi qalmighachqa shundaq qilghan؛ iqtisadiy ehwli yaxshi bolghanlar balilirini 'atlan' qatarliq til mekteplirige ewetip, melum mezgil in'glizche ögen'gendin kéyin chet'ellerge mangduriwetmekchi bolghan, bayatin biz tilgha alghan ottura tebiqe kishiliri bolsa balilirini xitayche mekteplerge bergen. Chünki bu ular üchün birdin bir tallash bolup qalghan."

Melum bolushiche, 2016-yili awghustqa kelgende chén chüen'go Uyghur diyarigha partiye sékrétari bolup yötkilip kelgendin kéyin Uyghurlargha qaritilghan basturush tedrijiy yuqiri pellige chiqishqa bashlighan. Buning bilen Uyghurlarning meyli ottura qatlam guruhidikiler bolsun yaki dindarlar tebiqisige mensupliri bolsun, hemmisi basturush obyékti bolushqa yüzlen'gen. Bu hal bolsa nöwette hemmila jayni qaplighan "Yighiwélish merkizi" namidiki lagérlarda dawam qiliwatqanliqi melum.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar! bu heqtiki mezmunlarning dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Toluq bet