«Бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинидики лексийәләр: (3)

Мухбиримиз әзиз
2018-05-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җорҗи вашингтон университетида ечилған «бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинида «дуня христианлар иттипақи» ниң вашингтон шәһиридә турушлуқ хадими луиса грев ханим сөз қилмақта. 2018Йили 25-май, вашингтон.
Җорҗи вашингтон университетида ечилған «бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинида «дуня христианлар иттипақи» ниң вашингтон шәһиридә турушлуқ хадими луиса грев ханим сөз қилмақта. 2018Йили 25-май, вашингтон.
RFA/Eziz

Луиса грев: «дин хитайчилаштурулса уйғурлар давамлиқ уйғур болалмайду!»

Уйғур дияридики вәзийәт һәққидә сөз болғанда әң муһим темилардин болуватқан уйғурларниң диний етиқад мәсилиси кишиләрниң ядиға келиду. Луиса грев дәл мушу саһәни чиқиш нуқтиси қилған һалда хитай компартийәси иҗра қиливатқан диний сиясәттә ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин башланған «динни хитайчилаштуруш» һәрикитиниң әң әҗәллик қорал болуп кәлгәнликини тәкитлиди.

«Динни хитайчилаштуруш сиясити юқиридин төвәнгә қарита йүргүзүлүватқан бир һәрикәт. Униң баш һәрикәтләндүргүч күчи бейҗиңда, буни тезләштүрүватқан һәмдә буниңға янтаяқ болуватқан башқа қошумчә амилларму әлвәттә мәвҗут. Кишиләр бу йил (2018-йили) 1-февралда хитай һөкүмитиниң диний ишлар һәққидики йеңи низаминиң йолға қоюлғанлиқини көрди. Бу қетимқи түзитилгән низам илгирики низамға бирнәччә йеңи маддиларни қошқан. Бу йеңи низамда диний ишлар сияситиниң қанунсиз вә әсәбий диний етиқад паалийәтлирини чәкләйдиғанлиқи, динниң сиңип киришигә тақабил туридиғанлиқи һәмдә җинайәткә қарши күрәш қилидиғанлиқи алаһидә гәвдиләндүрүлгән. Буниң билән илгирики кона низамда адәттики ишлар санилидиған диний етиқад паалийәтлири бу йеңи низам бойичә әмди адәттики ишлар һесапланмайдиған болди. Болупму бу йеңи низамда алаһидә қилип ‹динни васитә қилип милләтләр иттипақлиқиға бузғунчилиқ қилиш яки дөләтни парчилаш мәни қилиниду' дәп бәлгиләнгән. Һәммимизгә мәлум болиғинидәк бу қелиплишип қалған ‹бөлгүнчилик' аталғусиниң тәкрарлиниши болуп, бу аталғу асасән уйғурлар вә тибәтләргә қаритилиду»

Луиса ханим бу һәқтики сөзиниң давамида уйғур дияридики диний ишларға болған қаттиқ контроллуқниң бирдинла оттуриға чиқип қалған һадисә әмәсликини, буниң бейҗиңдики алий рәһбәрликниң бир туташ қоманданлиқи астида вуҗудқа кәлгән һадисә икәнликини баян қилди.

«Шинҗаңда давам қиливатқан бастурушларға сәвәб болған амилларниң һәрикәтләндүргүч күчини бәкму йирақтин изләшниң һаҗити йоқ. Мениңчә, бу хил әсәбий сиясәтләрниң оттуриға чиқишини 2017-йили өктбир ейидики хитай компартийәсиниң 19-қурултийиға қәдәр бағлашқа болиду. Шу қетимлиқ қурултайда ши җинпиң бир қатар йеңи сиясәтләрни елан қилди. Шулар қатарида мәркизий бирликсәп бөлүминиң мудири һәққидики хәвәрләр әйни вақитта алаһидә диққәт қозғиған. У киши ахбарат саһәсигә қилған сөзидә динни хитайчилаштуруш-динниң кәлгүсидә дөләт бихәтәрликигә зиян йәткүзүшидин сақлиништики зөрүр қәдәм, дәп көрсәткән. Буниңдин техиму илгирирәк вақитқа нәзиримизни ағдурсақ буниңдин дәл икки йил бурун ечилған ‹хитай мәмликәтлик диний ишлар йиғини' ға ши җинпиң башчилиқидики сиясий бюро даимий комитетиниң әзалиридин бәш киши қатнашқан. Хитай дөләт рәһбәрлири 2001-йилидин буян бундақ йиғинларға қатнишип бақмиған болуп, ши җинпиңниң биваситә сәп тартип бу йиғинға қатнишишиниң өзила буниң ундақ-мундақ йиғин әмәсликидин дерәк бериду. Шу йиғинда ши җинпиң алаһидә қилип ‹диний хизмәтләрни яхши ишләш үчүн биз җәзмән динни сотсиялистик җәмийәткә маслаштурушимиз лазим' дәп йолйоруқ бәрди.»

Луиса ханимниң пикричә, хитай компартийәси тәшәббус қиливатқан «динни хитайчилаштуруш» шоари маһийәттә хитай болмиған барлиқ диний җамаәтниң өзигә хас мәдәнийитини инкар қилидиған болуп, йәнә бир яқтин уйғур әнәниви мәдәнийитиниң давам етишигә хатимә беришни муһим мәқсәт қилған икән.

«Гәрчә ишлар буниңдәк болмисиму, бу йәрдики муһим нуқта хитайниң бирлики үчүн динға етиқад қилидиған барлиқ амма өз паалийәтлирини дөләтниң алий принсиплириға уйғунлаштуруши һәмдә мушу принсиплар үчүн хизмәт қилиши лазим дегәнлик болиду. Җүмлидин мусулманлар җамаитиниң хитай компартийәси бәлгиләп бәргән имамлириму мушундақ қилиши һәмдә хитай мәдәнийитини тәшвиқ қилиши лазим болиду. Динни хитайчилаштуруш һәққидә сөз болғанда бизниң ядимизға диний мәзмунларниң һәрқачан мәдәнийәт амиллирини өз ичигә алидиғанлиқи келиду. Бу җәһәттә тибәтләр, болупму уйғурлар һәққидә тохталсақ буниң әмәлийәттә ‹уйғурлардики диний етиқад хитай мәдәнийитини омумлаштурушниң васитиси болуш керәк' дегәнликтин дерәк беридиғанлиқини көримиз. Шүбһисизки, уйғур мәдәнийити өз тәбири бойичә болғанда хитай мәдәнийити әмәс. Әмма хитай дөлитиниң тәбири бойичә уйғур мәдәнийити хитай мәдәнийитиниң бир қисми. Әмма әмәлийәт ундақ әмәс.»

Униң пикричә, хитай һөкүмити елан қилған «диний әсәбийлик» кә қарши туруш һәққидики бир қатар бәлгилимиләр әмәлийәттә дәл мушу «динни хитайчилаштуруш» шоариниң иҗра болушини техиму яхши капаләткә игә қилиш үчүн оттуриға чиққан. Булар өзара бирлишип рол ойниса у һалда уйғурларниң миллий кимлики тезла йимирилип, уйғурларниң мәвҗутлуқиму еғир боһранға дуч келидикән.

«Шуңа динни хитайчилаштуруш уйғурларниң миллий кимликини вәйран болушқа апиридиған болғачқа маһийәттә уйғурларниң давамлиқ уйғур болалмайдиғанлиқидин бешарәт бериду. Әгәр биз техиму нерисиға нәзәримизни ағдурсақ бу хил йетәкчи идийәләрниң әмәлийәттә ши җинпиң тәхткә чиққан йили тарқитилған мәхпий һөҗҗәт ‹9-номурлуқ һөҗҗәт' тә бәкму ашкара тәкитләнгәнликини байқаймиз. Униңда ениқ қилип пуқрави җәмийәт, һоқуқни тәқсимләш вә сот системисини мустәқил қилиш һәмдә ғәрбләштүрүш дегәнләрниң бирдәк чәклинидиғанлиқи, идеологийә саһәсиниң қаттиқ контрол қилинидиғанлиқи бәлгиләнгән. Шуңа мушу ишларниң ши җинпиң һакимийәтни қолға алғандин буянқи қәдәм-басқучлириға қарисақ, буниң толиму тәртиплик лайиһәләнгәнликини, шинҗаңдики диний әсәбийлик вә террорлуқ темилиридики қанун-низамларниңму мушуниңға мас һалда оттуриға чиққанлиқини көримиз. Гәрчә буниң оттуриға чиққан вақти бәкла кейин болсиму, әмма тони аллибурун пичип болунған иди.»

Луиса ханим бу җәһәттә алаһидә диққәт қилған йәнә бир нуқта шуки, уйғур дияридики һөкүмран гуруһ бу райондики вәзийәтни толиму қәбиһ вә дәһшәтлик қилип көрситиш арқилиқ мәркәздин техиму көп «террорлуққа қарши туруш мәблиғи» елиш, андин буни тәқсимләш җәрянида өз чөнтикини томлаш арқилиқ «динни хитайчилаштуруш» шоарини нәччә һәссә ашуруп иҗра қилмақта икән.

«Буниң оттуриға чиқишида қошумчә рол ойниған йәрлик амилларму мәвҗут. Бу амиллар залимлиқ вә һакиммутләқлиқ шәклидә һөкүмран партийәниң ‹диний җамаәткә қандақ муамилидә болуши лазимлиқи' ни толуқ көрсәтти һәмдә алақидар сиясәтләрни һәғдадиға йәткүзүп иҗра қилди. Буниңда әң муһими йәрликтики бюкират һакимийәтниң роли болди. Улар һәрқачан дөләтни парчилашқа вә инақ җәмийәтни вәйран қилишқа урунуватқан кишиләрниң мәвҗут икәнлики, әсәбий идийәдики кишиләрниң баш көтүрүватқанлиқи һәққидә вәз ейтип кәлди. Әлвәттә бу ‹кишиләр' уларниң нәзиридә уйғурлар иди. Улар мушу арқилиқ мәсилини қанчә еғир қилип көрситәлисә мәркәздин техиму көп мәбләғ алалайтти. Бу хил бюкиратик ‹һаяҗан' өз нөвитидә уларниң бюкиратик һоқуқини техиму зорайтти. Йәни бу йәрдә ноқул мәнидики ‹иқтисадий җәһәттә пайда яритиш' хаһиши мәвҗут иди. Профессор адрян зенз тәпсилий баян қилғинидәк ‹сақчи дөлити' бәрпа қилишта, назарәт механизми орнитишта, миңлиған ‹йиғивелиш лагерлири' ни қуруп чиқишта улар мәркәзниң сиясәтлирини иҗра қилиш намида ғайәт зор ‹иқтисадий кирим' яратти.»

Мәлум болушичә, уйғур дияридики «динни хитайчилаштуруш» һәрикити нөвәттә уйғур миллий кимликини йимирип ташлашта дәсләпки нәтиҗиләрни яритиватқан болуп, униңдин шахлап чиққан «иттипақлиқ» шоари уйғур қизлириниң хитай көчмәнлиригә мәҗбурий шәкилдә ятлиқ болушида өз әксини тапмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт