"Bügünki Uyghurlarda kimlik krizisi" yighinidiki léksiyeler: (3)

Muxbirimiz eziz
2018-05-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Jorji washin'gton uniwérsitétida échilghan "Bügünki Uyghurlarda kimlik krizisi" yighinida "Dunya xristi'anlar ittipaqi" ning washin'gton shehiride turushluq xadimi lu'isa gréw xanim söz qilmaqta. 2018Yili 25-may, washin'gton.
Jorji washin'gton uniwérsitétida échilghan "Bügünki Uyghurlarda kimlik krizisi" yighinida "Dunya xristi'anlar ittipaqi" ning washin'gton shehiride turushluq xadimi lu'isa gréw xanim söz qilmaqta. 2018Yili 25-may, washin'gton.
RFA/Eziz

Lu'isa gréw: "Din xitaychilashturulsa Uyghurlar dawamliq Uyghur bolalmaydu!"

Uyghur diyaridiki weziyet heqqide söz bolghanda eng muhim témilardin boluwatqan Uyghurlarning diniy étiqad mesilisi kishilerning yadigha kélidu. Lu'isa gréw del mushu saheni chiqish nuqtisi qilghan halda xitay kompartiyesi ijra qiliwatqan diniy siyasette shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin bashlan'ghan "Dinni xitaychilashturush" herikitining eng ejellik qoral bolup kelgenlikini tekitlidi.

"Dinni xitaychilashturush siyasiti yuqiridin töwen'ge qarita yürgüzülüwatqan bir heriket. Uning bash heriketlendürgüch küchi béyjingda, buni tézleshtürüwatqan hemde buninggha yantayaq boluwatqan bashqa qoshumche amillarmu elwette mewjut. Kishiler bu yil (2018-yili) 1-féwralda xitay hökümitining diniy ishlar heqqidiki yéngi nizamining yolgha qoyulghanliqini kördi. Bu qétimqi tüzitilgen nizam ilgiriki nizamgha birnechche yéngi maddilarni qoshqan. Bu yéngi nizamda diniy ishlar siyasitining qanunsiz we esebiy diniy étiqad pa'aliyetlirini chekleydighanliqi, dinning singip kirishige taqabil turidighanliqi hemde jinayetke qarshi küresh qilidighanliqi alahide gewdilendürülgen. Buning bilen ilgiriki kona nizamda adettiki ishlar sanilidighan diniy étiqad pa'aliyetliri bu yéngi nizam boyiche emdi adettiki ishlar hésaplanmaydighan boldi. Bolupmu bu yéngi nizamda alahide qilip 'dinni wasite qilip milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilish yaki döletni parchilash men'i qilinidu' dep belgilen'gen. Hemmimizge melum bolighinidek bu qélipliship qalghan 'bölgünchilik' atalghusining tekrarlinishi bolup, bu atalghu asasen Uyghurlar we tibetlerge qaritilidu"

Lu'isa xanim bu heqtiki sözining dawamida Uyghur diyaridiki diniy ishlargha bolghan qattiq kontrolluqning birdinla otturigha chiqip qalghan hadise emeslikini, buning béyjingdiki aliy rehberlikning bir tutash qomandanliqi astida wujudqa kelgen hadise ikenlikini bayan qildi.

"Shinjangda dawam qiliwatqan basturushlargha seweb bolghan amillarning heriketlendürgüch küchini bekmu yiraqtin izleshning hajiti yoq. Méningche, bu xil esebiy siyasetlerning otturigha chiqishini 2017-yili öktbir éyidiki xitay kompartiyesining 19-qurultiyigha qeder baghlashqa bolidu. Shu qétimliq qurultayda shi jinping bir qatar yéngi siyasetlerni élan qildi. Shular qatarida merkiziy birliksep bölümining mudiri heqqidiki xewerler eyni waqitta alahide diqqet qozghighan. U kishi axbarat sahesige qilghan sözide dinni xitaychilashturush-dinning kelgüside dölet bixeterlikige ziyan yetküzüshidin saqlinishtiki zörür qedem, dep körsetken. Buningdin téximu ilgirirek waqitqa nezirimizni aghdursaq buningdin del ikki yil burun échilghan 'xitay memliketlik diniy ishlar yighini' gha shi jinping bashchiliqidiki siyasiy byuro da'imiy komitétining ezaliridin besh kishi qatnashqan. Xitay dölet rehberliri 2001-yilidin buyan bundaq yighinlargha qatniship baqmighan bolup, shi jinpingning biwasite sep tartip bu yighin'gha qatnishishining özila buning undaq-mundaq yighin emeslikidin dérek béridu. Shu yighinda shi jinping alahide qilip 'diniy xizmetlerni yaxshi ishlesh üchün biz jezmen dinni sotsiyalistik jem'iyetke maslashturushimiz lazim' dep yolyoruq berdi."

Lu'isa xanimning pikriche, xitay kompartiyesi teshebbus qiliwatqan "Dinni xitaychilashturush" sho'ari mahiyette xitay bolmighan barliq diniy jama'etning özige xas medeniyitini inkar qilidighan bolup, yene bir yaqtin Uyghur en'eniwi medeniyitining dawam étishige xatime bérishni muhim meqset qilghan iken.

"Gerche ishlar buningdek bolmisimu, bu yerdiki muhim nuqta xitayning birliki üchün din'gha étiqad qilidighan barliq amma öz pa'aliyetlirini döletning aliy prinsiplirigha uyghunlashturushi hemde mushu prinsiplar üchün xizmet qilishi lazim dégenlik bolidu. Jümlidin musulmanlar jama'itining xitay kompartiyesi belgilep bergen imamlirimu mushundaq qilishi hemde xitay medeniyitini teshwiq qilishi lazim bolidu. Dinni xitaychilashturush heqqide söz bolghanda bizning yadimizgha diniy mezmunlarning herqachan medeniyet amillirini öz ichige alidighanliqi kélidu. Bu jehette tibetler, bolupmu Uyghurlar heqqide toxtalsaq buning emeliyette 'Uyghurlardiki diniy étiqad xitay medeniyitini omumlashturushning wasitisi bolush kérek' dégenliktin dérek béridighanliqini körimiz. Shübhisizki, Uyghur medeniyiti öz tebiri boyiche bolghanda xitay medeniyiti emes. Emma xitay dölitining tebiri boyiche Uyghur medeniyiti xitay medeniyitining bir qismi. Emma emeliyet undaq emes."

Uning pikriche, xitay hökümiti élan qilghan "Diniy esebiylik" ke qarshi turush heqqidiki bir qatar belgilimiler emeliyette del mushu "Dinni xitaychilashturush" sho'arining ijra bolushini téximu yaxshi kapaletke ige qilish üchün otturigha chiqqan. Bular öz'ara birliship rol oynisa u halda Uyghurlarning milliy kimliki tézla yimirilip, Uyghurlarning mewjutluqimu éghir bohran'gha duch kélidiken.

"Shunga dinni xitaychilashturush Uyghurlarning milliy kimlikini weyran bolushqa apiridighan bolghachqa mahiyette Uyghurlarning dawamliq Uyghur bolalmaydighanliqidin bésharet béridu. Eger biz téximu nérisigha nezerimizni aghdursaq bu xil yétekchi idiyelerning emeliyette shi jinping textke chiqqan yili tarqitilghan mexpiy höjjet '9-nomurluq höjjet' te bekmu ashkara tekitlen'genlikini bayqaymiz. Uningda éniq qilip puqrawi jem'iyet, hoquqni teqsimlesh we sot sistémisini musteqil qilish hemde gherbleshtürüsh dégenlerning birdek cheklinidighanliqi, idé'ologiye sahesining qattiq kontrol qilinidighanliqi belgilen'gen. Shunga mushu ishlarning shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin buyanqi qedem-basquchlirigha qarisaq, buning tolimu tertiplik layihelen'genlikini, shinjangdiki diniy esebiylik we térrorluq témiliridiki qanun-nizamlarningmu mushuninggha mas halda otturigha chiqqanliqini körimiz. Gerche buning otturigha chiqqan waqti bekla kéyin bolsimu, emma toni alliburun pichip bolun'ghan idi."

Lu'isa xanim bu jehette alahide diqqet qilghan yene bir nuqta shuki, Uyghur diyaridiki hökümran guruh bu rayondiki weziyetni tolimu qebih we dehshetlik qilip körsitish arqiliq merkezdin téximu köp "Térrorluqqa qarshi turush meblighi" élish, andin buni teqsimlesh jeryanida öz chöntikini tomlash arqiliq "Dinni xitaychilashturush" sho'arini nechche hesse ashurup ijra qilmaqta iken.

"Buning otturigha chiqishida qoshumche rol oynighan yerlik amillarmu mewjut. Bu amillar zalimliq we hakimmutleqliq sheklide hökümran partiyening 'diniy jama'etke qandaq mu'amilide bolushi lazimliqi' ni toluq körsetti hemde alaqidar siyasetlerni heghdadigha yetküzüp ijra qildi. Buningda eng muhimi yerliktiki byukirat hakimiyetning roli boldi. Ular herqachan döletni parchilashqa we inaq jem'iyetni weyran qilishqa urunuwatqan kishilerning mewjut ikenliki, esebiy idiyediki kishilerning bash kötürüwatqanliqi heqqide wez éytip keldi. Elwette bu 'kishiler' ularning neziride Uyghurlar idi. Ular mushu arqiliq mesilini qanche éghir qilip körsitelise merkezdin téximu köp meblegh alalaytti. Bu xil byukiratik 'hayajan' öz nöwitide ularning byukiratik hoquqini téximu zoraytti. Yeni bu yerde noqul menidiki 'iqtisadiy jehette payda yaritish' xahishi mewjut idi. Proféssor adryan zénz tepsiliy bayan qilghinidek 'saqchi döliti' berpa qilishta, nazaret méxanizmi ornitishta, minglighan 'yighiwélish lagérliri' ni qurup chiqishta ular merkezning siyasetlirini ijra qilish namida ghayet zor 'iqtisadiy kirim' yaratti."

Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki "Dinni xitaychilashturush" herikiti nöwette Uyghur milliy kimlikini yimirip tashlashta deslepki netijilerni yaritiwatqan bolup, uningdin shaxlap chiqqan "Ittipaqliq" sho'ari Uyghur qizlirining xitay köchmenlirige mejburiy shekilde yatliq bolushida öz eksini tapmaqta iken.

Toluq bet