Xelq'ara kechürüm: xitay Uyghurlargha qattiq zerbe bérish herikitide ölüm jazasi ishlitiwatidu

Muxbirimiz erkin
2016-04-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Béyjingdiki sot mehkimisi. 2006-Yili 31 awghust
Béyjingdiki sot mehkimisi. 2006-Yili 31 awghust
AFP

Xelq'ara kechürüm teshkilati seyshenbe küni özining 2016-yilliq "Dunya ölüm jazasi doklati" ni élan qildi. U doklatida, 2015-yili dunyada ölüm jazasining "Bi'aram qilarliq" derijide köpeygenlikini bildürdi.

Doklatta qeyt qilishiche, 2015‏-yili dunyadiki90% ölüm jazasi se'udi erebistan we pakistanda ijra qilin'ghan. Lékin xitayning 2015‏-yili ölümge buyrughan adem sani buninggha kirgüzülmigen.

Emma xelq'ara kechürüm teshkilatining qarishiche, xitayda 2015‏-yili ölüm jazasigha buyrulghanlar dunyaning omumiy ölüm jazasi yighindisidin éship kétidu. U doklatida, xitayning Uyghurlargha "Qattiq zerbe bérish" herikitide ölüm jazasi ishlitiwatqanliqini tenqid qildi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida, 2015‏-yili xitay bilen shimaliy koréye mustesna dunyadiki bashqa barliq döletlerde jem'iy 1900 din artuq adem ölüm jazasigha mehkum qilin'ghanliqi, 1634 ademning ölüm jazasi ijra qilin'ghanliqini bildürgen.

Doklatta körsitishiche, bultur ölüm jazasi dunya miqyasida shiddetlik artip, aldinqi yilgha qarighanda 54% ashqan. Lékin xelq'ara kechürüm teshkilati, xitayning ölüm jazasini "Dölet mexpiyetliki" dep qaraydighanliqini, shunga doklatida uning 2015‏-yili qanchilik ademge ölüm jazasi bergenlikini élan qilish imkani bolmighanliqini bildürgen.

Uning qeyt qilishiche, xitayning ölüm jazasi bergen adem sani melum bolmisimu, emma u xitayni yenila dunyada ölüm jazasini eng köp ijra qilidighan dölet, dep qaraydiken.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi salil shatiy seyshenbe küni élan qilghan bayanatida, xitay bilen iran tizimliktiki ölüm jazasi eng köp ijra qilinidighan döletler, dep körsetti.

Salil shatéy mundaq deydu: "Biz duch kelgen mesile, ölüm jazasini keng kölemde ijra qiliwatqan bir ochum döletler bar. Buni ular izchil dawamlashturuwatidu. Bezide bu köpiyip kishini chöchüterlik derijige bérip yétidu. Xitay bilen iran tizimliktiki ölüm jazasini eng köp ijra qilidighan 2 dölet."

Xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatida körsitishiche, 2015‏-yili iran 977 ademge ölüm jazasi bergen. Emma xelq'ara kechürüm teshkilati, "2015‏-Yili xitayda minglighan ademge ölüm jazasi bérilgen shundaqla yene minglighan adem ölüm jazasigha mehkum qilin'ghan" dep qaraydighanliqini bildürgen.

U doklatida, xitayning ölüm jazasini Uyghurlargha ishlitiwatqanliqini tenqidlep, "Xelq'ara kechürüm teshkilati xitayning ölüm jazasini 'zorawan térrorluq' we 'diniy esebiylik' nishan qilin'ghan 'qattiq zerbe bérish' herikitide Uyghur az sanliq millet kishilirige qarshi ishlitiwatidu, dep qaraydu. Teshkilatimiz 2015‏-yili shinjang Uyghur aptonom rayonida ölüm jazasi bérilgen yaki ölümge mehkum qilin'ghanlar heqqide héchqandaq uchur almidi. Shundaq bolsimu, 2015‏-yili 24‏-mart küni yünnen ölkiside 3 Uyghurgha jazasi bérildi" dégen.

Xitay hökümiti 2015‏-yili kunming poyiz istansisi hujumigha chétishliq dep 3 Uyghurgha ölüm jazasi bergen. Da'iriler u 3 Uyghurni hujumgha qatnashqan 5 Uyghur bilen bir guruppidiki ademler, dep eyibligen. 2014‏-Yili 1‏-mart küni yüz bergen hujumda 31 adem ölgen idi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi salil shatiy charshenbe küni amérika chnn téléwiziye qanilining ziyaritini qobul qilghanda, xitaydiki ölüm jazasining eng éghir ziyankeshlikige uchrawatqan xelq Uyghurlar ikenlikini körsetti.

Salil shatiy: "Biz shu nersini éniq bilimiz, xitayda ölüm jazasi bérilgen adem sani dunyadiki bashqa barliq döletlerning omumiy yighindisidin köp. Bu nahayiti epsuslinarliq ehwal. Bu ehwal izchil dawamlishiwatidu. Uningda ölüm jazasi mewjut bashqa barliq döletlerde yüz bériwatqan eynen ehwal yüz bériwatidu. Ölüm jazasining eng éghir ziyankeshlikige uchrawatqan xelq yenila az sanliq milletler. Mesilen, xitayda Uyghurlar. U, ölüm jazasini Uyghurlargha qarshi turushqa ishlitiwatidu" dep körsetti.

Amérika Uyghur birleshmisining qarishiche, xitayda ölüm jazasigha höküm qilin'ghan mehbuslarning ichide Uyghurlar zor salmaqni igileydu. Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen: "Bu, xitayning ölüm jazasini 'dölet mexpiyetliki' dep ching saqlishidiki tüp seweb" dep körsetti.

Ilshat hesen: "Mexpiyetlik dep saqlishidiki seweb chünki, Uyghurning sani, salmiqi pütün xitaydiki milletler ichide eng köp. Mutleq köp sanni igileydu. Bu yerde biz xitayning sotini meyli ölchemsiz, qarangghu we qalaymiqan deyli, eytawur xitay özining atalmish qanuni, toqulma jinayetler bilen Uyghurlargha ölüm jazasi bérip, mexpiy ijra qilip kéliwatidu. Bu yerde sélishturghanda xitayning ichide ölüm jazasi asasen qatilliq jinayiti ötküzgen xitaylargha bérilidu. Bu bek köp sanliq emes. Emma Uyghurlarni térrorluqqa baghlap sotlaydu. Bularning sani xitay üchün mexpiyetlik." dédi.

Ilshat hesen, xitay hökümitining Uyghurlargha alaqidar délolarda qanun tertipini bir chetke qayrip qoyuwatqanliqini eskertip, b d t xitaygha bésim ishlitishke chaqirdi.

Ilshat hesen: "B d t gha küchimizning bariche matériyal we ispatlarni yollap, shu arqiliq, xitayning qanuni arqiliq Uyghurlargha élip bériwatqan qirghinchiliqini toxtitishigha bésim qilishini, xitayni élip bériwatqan sotlirini toxtitip, qayta tekshürüsh élip bérishqa zorlap, bésim qilishini tileymiz we shuninggha chaqirimiz" dédi.

Salil shatiy bolsa, ölüm jazasi edliye musteqil bolmighan döletlerde eng köp ijra qiliniwatqanliqini eskertip, xitayda sotlan'ghan mehbuslarning mutleq köp qismining asasen jazagha höküm qilinidighanliqini bildürdi.

U seyshenbe küni élan qilghan bayanatida mundaq deydu: "Bu ishlar köpinche, adil sot sistémisi yoq, xitaydek musteqil edliye sistémisi bolmighan döletlerde yüz bériwatidu. Iran we se'udi erebistanda bu, mexpiy sot arqiliq élip bériliwatidu. Ölüm jazasi bolupmu hökümetke qarshi melum siyasiy guruhlarni nishan qilmaqta.
Xelq'ara kechürüm teshkilati u kishilerni 'wijdan mehbusliri' dep ataydu. Bu kishiler özining ipade we söz erkinlikini qollan'ghan kishilerdur. Xitay mesilisige kelsek, xitayda sotlan'ghan kishilerning jazagha mehkum qilinish nisbiti asasen  100% ge yétidu."

Xelq'ara kechürüm teshkilatining ilgiri sürüshiche, xitay ölüm jazasini keng kölemlik ishletsimu, emma uning bezi jinayetlerge bergen ölüm jazasi xelq'ara qanun ramkisigha chüshmeydiken.

U doklatida, xitay aliy xelq sot mehkimisi 2007‏-yili ölüm jazasini tetbiqlash hoquqini yighiwélip, bezi islahatlarni élip barghanliqini, buning netijiside, ölüm jazasining azayghanliqini bildürgen.

Emma ölüm jazasi azayghan bolsimu, lékin xitay hökümiti ölüm jazasini dawamliq mexpiy tutqachqa, ölüm jazasining zadi qanchilik azayghanliqini bilishke mumkinchilik bolmaywatqanliqini tekitligen.

Toluq bet