Хитай һөкүмитиниң сақал қойған бир уйғурни қамаққа елиши чәтәл ахбаратлирида муназирә қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2015-03-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан түрлүк бесими вә диний етиқад чәклимилири уйғурларни чүшкүнләштүрмәктә. 2009-Йили 17-июл, үрүмчи.
Хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан түрлүк бесими вә диний етиқад чәклимилири уйғурларни чүшкүнләштүрмәктә. 2009-Йили 17-июл, үрүмчи.
AFP

Қәшқәрдики бир сотниң 38 яшлиқ бир уйғур әрни сақал қойғанлиқи үчүн 6 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилғанлиқи һәққидики хәвәр хитайдики рәсмий хәвәр торида елан қилинғандин кейин чәтәл мәтбуатлириниңму диққитини қозғиди.

Бу хәвәр түнүгүн хәлқара ахбаратларда орун алған әң муһим хәвәрләрниң бири болуп қалди. Барлиқ муһим хәлқаралиқ учур васитилири вә һәрқайси дөләтләрниң йәрлик ахбаратлирида орун алған хәвәрләрдә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита мана мушуниңдәк «чекидин ашқан сиясәтләрни йүргүзүватқанлиқи» ипадә қилинди.

Йәкшәнбә күни хитайдики һөкүмәт авази һесаблинидиған «җуңго яшлар гезити» қәшқәр шәһәрлик оттура сотниң 38 яшлиқ мәмтимин исимлик бир уйғур әрни сақал қойғанлиқи үчүн 6 йиллиқ қамақ җазасиға, аялини йүзини оривалғанлиқи үчүн икки йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилғанлиқи һәққидә хәвәр тарқатқан иди.

Мәзкур хәвәр наһайити тезла чәтәл ахбарат васитилириниң диққитини қозғап, муһим ахбаратларда наһайити кәң елан қилинди. Вашингтон почтиси, нюйорк вақти, муһапизәтчи гезити, фирансийә агентлиқи, әл-җәзирә, яху хәвәрлири қатарлиқ хәлқара ахбарат васитилири бу хәвәрни елан қилған чәтәл ахбарат васитилириниң пәқәтла бир қанчиси һесаблиниду. Мәзкур хәвәр йәнә, һиндистан, японийә, түркийә, тәйвән, австралийә, йеңи зеландийә, әнглийә қатарлиқ нурғун дөләт вә районларниң ахбаратлирида, шәхси блогларда, кишилик һоқуқ органлириниң тор бәтлиридә елан қилинип кәң ғулғула қозғиди. Хәвәрләрдә, бу вәқә хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бесим сияситиниң йәнә бир мисали, дәп көрситилди.

Әл-җәзирә хәвәрләр тори бу һәқтики хәвиридә, хитай һөкүмитиниң бу уйғур әр вә униң аялини «һөкүмәт кадирлириниң нәсиһәтигә қулақ салмай, қәстән кашила туғдурди» дәп әйиблигәнликини, хитай һөкүмитиниң адәттә өктичи авазларни бастурушта мушу хил әйибләшни ишлитидиғанлиқини язған.

Мәзкур хәвәр, җуңго яшлар торида елан қилинип, аридин бир қанчә саәт өткәндин кейин әң аввал вашингтон почтиси гезитидә елан қилинған иди. Қизиқарлиқи, хитай даирилири хәвәрниң чәтәл ахбаратлирида елан қилинғанлиқини көргән һаман, дәрһал хәвәрни юювәткән. Фирансийә агентлиқиниң мухбири қәшқәр тәшвиқат идарисигә телефон қилип, әһвални сориғанда телефонға чиққан хадим «бизниң бу соттин хәвиримиз йоқ, у һәқтә һечнемә билмәймән» дәп җаваблиған.

Нюйорк вақти гезити бу һәқтә елан қилған хәвиридә, хитайда һөкүмәт сәзгүр дәп қариған мәзмунларниң һечқандақ чүшәндүрүш бәрмәй турупла ююветидиған ишларниң интайин көп учрайдиғанлиқини, һөкүмәтниң ахбаратни интайин қаттиқ тәқиб қилидиғанлиқини баян қилған. Нюйорк вақти гезитиниң ейтишичә, җуңго яшлар гезитиниң тор бетидә у хәвәр йоқап кәткәндин кейин, хитайдики вейшин йәни уйғурчә үндидар дәп атиливатқан алақә торида өзини мәзкур хәвәрни язған мухбирлиқини илгири сүргән бир киши чүшиниксиз бир иқрарнамә елан қилған. Иқрарнамидә «у хәвәр алақидар кишиләр тәрипидин дәлилләнмәй туруп елан қилинған. Шу сәвәблик пакитқа уйғун болмай, хәвәрниң һәқиқий болушидәк бир қаидини дәпсәндә қилдим. Бу сәвәблик кәчүрүм сораймән» дәп йезилған. Бирақ, дүшәнбә күни елан қилинған бу иқрарнамә сәйшәнбә күни болғанда охшашла йоқап кәткән.
Нюйорк вақти гезити бу һәқтики мулаһизисидә мундақ дәйду: адәттә ахбарат әркинлики болған вә мухбирларниң кәспий әхлақи ениқ бәлгиләнгән дөләтләрдә буниңға охшаш кәчүрүм баянатлири наһайити җиддий бир мәсилә һесаблиниду вә диққәткә елиниду. Лекин хитайниң дөләт тәрипидин контрол қилинидиған ахбаратлири чоқум компартийиниң буйруқи билән иш қилиши керәк. Улар көпинчә һалларда һәқиқәтни «иҗтимаий муқимлиқни сақлаш» дегән нам астида дәпсәндә қилиду. Шуңа адәттә бундақ түзитишләрни вә иқрарнамиләрни көргили болмайду. Әмма бу иқрарнамиму сәйшәнбә күни тордин йоқап кәтти. юқиридики хәвәргә вә бу иқрарнаминиң йоқап кетиши хитайдики ахбарат васитилириниң һәқиқийлиқ вә ишәнчлик дәриҗисиниң қанчиликликини көрүвалидиған яхши бир көзнәк. Әһвал шинҗаң тоғрилиқ хәвәрләргә кәлгәндә техиму қалаймиқанлишип кетиду. Шинҗаң болса хитай һөкүмити уйғур дәп атайдиған, түркий тилларда сөзләйдиған вә мусулман болған хәлқни асимлиятсийә қилишқа урунуватқан бир җайдур.

Хәвәрниң давамида, хитай һөкүмитиниң уйғур елида ислам радикаллириниң бөлгүнчилик қиливатқанлиқини илгири сүрүп қаттиқ бастуруш елип бериватқанлиқи, бирақ уйғурларниң йиллардин бери миллий кәмситишкә учраштин, тили, диниға қилиниватқан бесимдин, милйонлап көчүрүп келингән хитай көчмәнләрдин шикайәт қилидиғанлиқи, бу сәвәблик районда болупму қәшқәрдә нурғун қетим қанлиқ вәқәләр йүз бәргәнлики баян қилинған. Хәвәрдә мундақ дейилгән:
-Чәтәллик мухбирлар үчүн уйғур елида туруп хәвәр бериш барғансери қейинлишип кәтти. Улар районға барса хәвпсизлик органлириниң адәмлири кәйнигә чүшүвалиду, йолларда сақчилар тәрипидин тосулиду. Халиған җайға баралмайду. Бу сәвәблик, сирттикиләр асасән болуватқан вәқәләрдин дөләт тәрипидин тарқитилған учурлар арқилиқ хәвәрдар болиду... Немә үчүн (қәшқәрдики әр-аял иккисиниң сақили вә яғлиқи сәвәблик түрмигә қамалғанлиқи һәққидики) хәвәрниң елан қилинишқа болмайдиған сәзгүр мәсилә, дәп қарилип ююветилгәнлики вә у иқрарнаминиңму өчүрүветилгәнлики ениқ әмәс. Хитай һөкүмити уйғурларниң зораванлиқ вә террорлуққа четилип түрмигә елинғанлиқи вә яки өлүмгә һөкүм елан қилинғанлиқи һәққидики хәвәрни давамлиқ тарқитип туриду. Шуниңдин қариғанда, хитай даирилири хитайда кишиләрниң ташқи көрүнүши сәвәбликму түрмигә елинидиғанлиқи һәққидики хәвәр қозғап қойған диққәттин биарамлиқ һес қилған болса керәк.

Нюйорк вақти гезитиниң ейтишичә, юқиридики иқрарнамә елан қилинғандин кейин 38 яшлиқ әрниң сақал қойғанлиқи һәққидики хәвәрни елан қилған «шинҗаң иқтисад гезити» ниң бир тәһрири бу хәвәрниң дөләтлик учур башқуруш ишханисиниң йолйоруқиға асасән өчүрүветилгәнликини иқрар қилған. Лекин мухбир дүшәнбә күни уларға телефон қилип әһвални сориғанда мәзкур гезитниң башқа тәһрири телефонға чиқип, бундақ хәвәрниң елан қилинғанлиқини инкар қилип турувалған.

Хитай даирилири техи өткән һәптә қарамайда йүз бәргән зор от апити һәққидиму көп хәвәр тарқитишни яки бу һәқтә муназирә қилишни чәклигән иди. Бүгүн тивиттер торидиму хитай һөкүмитиниң уйғур елидики учурни қамал қилиш һәрикити һәққидә бәзи инкаслар орун алди. Узун йиллардин буян уйғур ели вәзийитини көзитип келиватқан бир америкилиқ язғучи җош тивиттир ториға бу мәсилигә қарита «қарамайда от апити? немә... Немә от у? сақаллиқ әр түрмигә қамалди? сениң немә дәватқиниңни пәқәтла чүшәнмидим» дәп қизиқарлиқ бир инкас қайтурған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт