Xitay ölkiliridiki Uyghurlarningmu pasportliri yighiwélinmaqtiken

Muxbirimiz gülchéhre
2017-11-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay pasportliri
Xitay pasportliri
Qutlan

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki Uyghur we bashqa yerlik milletlerning pasportini omumyüzlük yighiwalghanliqi melum bolghan idi.

Muxbirimizning xitay ölkiliridiki saqchixanilar we u yerdiki Uyghurlardin ehwal igilishi dawamida, yéqinda xitayning ichki ölkiliri we sheherliride oquwatqan yaki tijaret bilen shughulliniwatqan Uyghurlarning pasportliriningmu yighiwélinishqa bashlighanliqi delillendi.

Uyghur aptonom rayonluq j x nazariti bultur öktebirde arqa-arqidin uqturush tarqitip, Uyghur élidiki ahalilerning pasportlirini yene yighiwalghan idi. Bu heqte manas, qumul, ürümchining midung rayoni, shixenze qatarliq nahiye, sheherler chiqarghan pasportlarni yighish oqturushlirida belgilen'gen muddette pasportini tapshurmighanlarning pasportining tonglitip qoyulidighanliqi yaki pasport igilirige awarichilik bolidighanliqi agahlandurulghan bolsimu, emma da'iriler yighiwalghan shexsy pasportlarning qachan qayturup bérilidighanliqi tilgha élinmighan idi. Eyni waqitta xitayning saqchi orunliridin ehwal igilishimizge köre pasport yighishning peqet Uyghur élidila yürgüzülüwatqanliqi delillen'gen idi.

Da'irilerning Uyghur, qazaq qatarliq Uyghur élidiki yerlik milletlerning pasportlirini yighiwélish bilenla qalmay, belki yéqinqi mezgillerde yene xitay ölkiliride oquwatqan, soda we bashqa ishlar bilen turup qalghan Uyghurlarningmu pasportlirini yighiwatqanliqi heqqide inkaslargha we munasiwetlik uchurlargha ige bolduq.

Xitay ölkiliridiki melum dangliq onwérsitétning biride oquwatqan bir Uyghur oqughuchi, özining shexsi uchurlirini ashkarilimasliq sherti bilen melumat yetküzdi. Uning sözlep bérishiche, xitay da'iriliri pasporti bar Uyghur oqughuchilarni ezeldin nazaret qilip kéliwatqandin iken. Xitayda 19-qurultay échilip bolghandin kéyin, yeni ötken ayning 20-künidin bashlap, Uyghur oqughuchilargha pasportlirini mektepke yaki saqchixanigha tapshurup bérish heqqide uqturush qilghan. Bu oqughuchi hetta yurtidiki a'ilisi jaylashqan orundin we saqchixana xadimliridin pasportini derhal tapshurush heqqide tehdit téléfoni tapshurup alghan. 3 Kündin kéyin dadisining saqchilar teripidin tutulup kétilginidin xewerdar bolghan hemde özigimu xeter yétidighanliqini perez qilip, xongkong arqiliq asiyadiki bir döletke qéchip bériwalghan iken.

Bu oqughuchi yene özila emes, bashqa sheherlerde oquwatqan we ishlewatqan Uyghur dostliridinmu yéqinqi mezgildin buyan omumyüzlük bashlan'ghan bu qétimliq Uyghurlarning pasportlarni yighish herikiti heqqide uchurlarni anglap turghanliqini, buning xitay ölkiliridiki Uyghurlarda zor ensizlik qozghighanliqini bayan qildi.

Béyjingdiki Uyghur oqughuchilar bir qeder köp uniwérsitétlardin milletler uniwérsitéti yénidiki dowdiyen saqchixanisi xadimining radiyomizgha bergen bayanliridin xitay da'irilirining pasport yighiwélish herikitining peqet " Shinjang", yeni Uyghur élidin kelgenlergila qaritilghanliqi delillendi.

-Bu saqchixanimu?
-Néme ish? dowdiyen saqchixanisi

-Men shinjangliqlar pasportini saqchixanigha apirip bérishi shert iken dep anglighan. Nege tapshurushi kéreklikini biley dégen.
-He, shundaq. Pasporti barlarqaysiy rayonda olturushluq bolsa shu jaydiki saqchixanighagha tapshurup bérish kérek.

-Eger shinjangliq oqughuchi bolsa nege tapshuridu, mektepkimu? saqchixanighimu?
-Bezi alahide topluqlargha teweler hemmisi tapshurush kérek bildingizmu? mektepte bolsa mektepke tizimlitish kérek.

-Shinjang terepke tapshurmisimu bolamdu?
-Bashta tizimgha aldurup tekshürüshtin ötüsh kérek, mesilige qarap bir terep qilinidu.

-Eger pasportini ishlitishke éhtiyajliq bolsa qachan alalaydu?
-Bu terepni chüshendürüp bérelmeymen. Eger mesile bolmay normal bolsa, kérek bolghan chaghda qayturup alalaydu. Lékin tapshurup bermise beribir chégradin chiqishta ishlitelmeydu. Bildingizmu?

-Néme üchün peqet Uyghur oqughuchilarningkinila yighiwatidu?
-Oqughuchilarla emes. Nuqtiliq kishiler topigha qaritilghan dédimghu, bu yerlikning bashqurush siyasitige munasiwetlik buni chüshendürüp bolalmaymen.

-Eger pasportni tapshurmisichu?
-Tapshurmisa, shinjanggha yolgha salidighan gep, tizimgha aldurmighan ademde mesile bolmay qalamdu? öyige qayturulidighan gepte. Emdi chüshen'gensiz.

Saqchining " Nuqtiliq kishiler topluqi" déyish arqiliq Uyghurlarni ima qiliwatqanliqi éniqsiz bolsimu, emma "Shinjang kimliki" barlarni körtsitiwatqanliqi éniq boldi.

Xitay da'irilirining bu nöwet xitay ölkiliridiki Uyghurlarning shundaqla Uyghur élidin kelgenlerning pasportlirini qaytidin tuyuqsizla yighiwélishgha némining seweb bolghanliqi éniq emes. Bu heqte jawab élish üchün Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizlik tarmaqliri we pasport ishlirigha mes'ul da'iriler bilen alaqiliship körgen bolsaqmu, so'allirimiz jawabsiz qaldi.

Yéqinqi mezgillerde radiyomiz igiligen uchur we inkaslardin xitayning pasport yighish herikitining peqet Uyghur éli bilenla cheklinip qalmastin, belki xitay ölkilirigimu kéngeygenliki shuningdek hetta chet'ellerde turuwatqanlarning xitay elchixaniliri arqiliq pasportini uzartish ishlirighimu chek qoyulghanliqi bilinmekte. Buning bilen Uyghurlarning sayahet we seper erkinliki cheklinipla qalmay, oqush we sodisighimu zor tosalghu peyda bolghanliqi melum.

Chet'ellerde yashawatqan Uyghurlardin radiyomizgha inkas qilghuchilarning bayanlirigha qarighanda, ularmu oxshashla yurtidiki a'ile-tawabi'atining pasportlirining tartiwélin'ghanliqi, ularning tehdit we tutqun'gha duch kelgenliki seweblik özlirining yurtigha qaytqandin kéyinki péshkelliklerdin endishe qilmaqtiken. Hetta ular qaytip kétishtin waz kéchishige mejbur bolmaqtiken.

Buning aldida köpligen Uyghurlar xitayning tehditliri astida yurtigha qaytqan bolsimu, xitay chégrasidin kirgen haman ayrudrumning özide ghayib boluwatqanliqi yaki tutqun'gha uchrighanliqi ashkara bolghan idi.

Toluq bet