Ulrix déli'us: gérmaniye 2016-yili Uyghur kishilik hoquq weziyitining téximu éghirliship kétishidin endishe qilidu

Muxbirimiz erkin
2015-12-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchining melum kochisida charlash élip bériwatqan qoralliq küch. 2010-Yili awghust.
Ürümchining melum kochisida charlash élip bériwatqan qoralliq küch. 2010-Yili awghust.
RFA

Bu yil 24‏-noyabir ötküzülgen gérmaniye-xitay kishilik hoquq di'alogida gérmaniye terep türmidiki bezi Uyghur siyasiy mehbuslirining délosi, Uyghur rayonida diniy erkinlikke, yighilish erkinlikige hörmet qilish, köchmenler, az sanliq milletlerning hoquqini qoghdash qatarliq mesililerni otturigha qoyghan.

Bu uchurni gérmaniye tashqi ishlar ministirliqining kishilik hoquq emeldari yéqinda gérmaniye kishilik hoquq teshkilatlirining wekillirige bergen melumatida ashkarilighan. Gérmaniye xeter astidiki xelqler jem'iyitining asiya ishlirigha mes'ul xadimi ulrix déli'us, gérmaniye tashqi ishlar ministirliqining yighinigha qatnashqan pa'aliyetchilerning biri.

U gérmaniye terepning Uyghur kishilik hoquq mesilisini muzakirige qoyushi kishini ilham béridu, dédi. Ulrix déli'us: "Bu kishini ilhamlanduridighan bir yüzlinish. Chünki, shunchilik uzun waqittin buyan élip barghan pa'aliyetlerning netijiside axiri qismen bolsimu netijisini körduq. Démek, ular bizning bergen uchurimizni chüshendi. Ular biz teminligen uchur bilenla boldi qilip qalmay, özlirimu weziyetni analiz qilip, u rayonda yüz bergen nurghun parakendichilik we qolgha élinishlardin xewerdar boldi."

Shu qétimqi gérmaniye-xitay di'alogi Uyghur rayonining kishilik hoquq weziyiti ötkürliship, d u q xelq'ara jem'iyetni rayon'gha musteqil tekshürüsh guruppisi ewetip, u rayondiki kishilik hoquq weqelirini tekshürüshke chaqiriwatqan mezgilge toghra kelgen idi.

Ulrix déli'us, gérmaniye hökümet emeldarlirida Uyghur rayonining weziyiti tibetning weziyitige qarighanda bek éghir, deydighan tesirat peyda bolghanliqini bildürüp, bu biz üchün bir yéngiliq, dédi.

Ulrix déli'us: "Gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi kishilik hoquq ishliri bayanatchisining sherqiy türkistan omumiy weziyitidin alghan tesirati tibetningkidin téximu jiddiy. Bu men üchün éytqanda bir yéngiliq. Chünki, biz gérmaniye siyasetchiliridin tibet heqqide sözlepla qalmay, Uyghurlarning weziyiti heqqidimu sözleshni telep qilip, uzun yillardin béri pa'aliyet qilip kelgen iduq.
Axiri, biz gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi we hökümet wekilidin sherqi türkistan weziyiti tibettinmu nazuk we murekkep, dégen tesiratqa ige bolghanliqini körduq. Ular 'sherqiy türkistanida kishilik hoquqning barliq saheliridiki buzghunchiliq tibettinmu xewplik' dégen tesiratni alghan idi."

Biraq d u q ning qarishiche, Uyghur mesilisining kishilik hoquq di'alogida otturigha qoyulushi ijabiy tereqqiyat bolsimu, emma Uyghurlar duch kéliwatqan kishilik hoquq buzghunchiliqlirining qandaq aldini élish eng muhim mesile.

D u q bayanatchisi dilshat rishit, gérmaniye kishilik hoquq buzghunchiliqigha qarshi küchlük bir méxanizm qurushi kérek, dédi.

Dilshat rishit: "Mesilini otturigha qoyushi elwette xitaygha bésim bolidu. Lékin mesilini qoyush bilenla ish hel bolmaydu. Mesilini qoyushtin sirt, shuninggha layiq qanun-tüzümlerni chiqirish arqiliq xitaygha ünümlük bésim ishletmigiche, resmiy dölet sheklide xitaygha bolghan qanuni bésim bolmighuche, söhbet arqiliq nurghun mesililer hel bolushi mumkin emes. Elwette qarshi alimiz bundaq heriketlerning köplep bolup turushini, lékin ünümlük bésim ishletmigiche xitayning millitimizge yürgüzüwatqan sistémiliq zerbe bérish herikitini toxtitidighanliqidin héchqandaq bésharet yoq."

Dilshat rishitning qarishiche, Uyghur rayonining 2016‏-yildiki weziyiti téximu keskinlishishi mumkin. U, xelq'ara jem'iyet xitaygha qattiq bésim ishlitip, rayonda toqunushning éghirlishishining aldini almisa, téximu éghir kishilik hoquq buzghunchiliqlirining yüz béridighanliqini bildürdi.

Dilshat rishit: "2016‏-Yildiki weziyet adem ensiritidu. Xitay hazir térrorluqqa qarshi turush namida qanun layihelirini chiqardi. Bu qanun millitimizge qaritilghan. 2016‏-Yildiki zerbe bérish herikiti téximu sistémiliq élip bérilishi mumkin. Toqunush, rayonning weziyitini keskinleshtürüsh 2016‏-yili téximu éghir bolidu. Chünki, xitayning hazirghiche siyasitini özgertish yaki bolmisa rayonning weziyitini keskinleshtürmeslik, mesilini hel qilish toghrisida bir qedem mangghanliqini körginimiz yoq. Shunga, xitaygha éghir derijide bésim bolghanda shundaq bir toqunushning aldini élish mumkin."

Gérmaniye emeldarlirining kishilik hoquq pa'aliyetchilirige ashkarilishiche, gérmaniye-xitay kishilik hoquq di'alogidiki yéngi ehwal di'alogda gérmaniye terep Uyghur kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyghanda xitay terep özining meydanida ching turghan bolsimu, emma qarshi terepning sözini böliwetmigin.

Ilgiriki kishilik hoquq di'aloglirida qarshi terep Uyghur mesilisini otturigha qoyghan zaman uning sözini bölüwétish xitay terep izchil qollinip kelgen bir xil taktika idi.

Ulrix déli'us: "Di'alogda xitay terepning inkasi héch bolmisa ular gérmaniye terepning sözini böliwetmigin yaki yighindin chiqip ketmigen. Gérmaniye terep yuqiriqi mesililerni otturigha qoyghan. Ularning bizge, dep bérishiche, söhbet intayin musheqqetlik ötken. Ular bilen Uyghur mesilisini muzakirilishish asasen imkansiz nuqtigha yétip barghan. Gérmaniye terep Uyghur weziyitige da'ir pikirlirini otturigha qoyghan bolsimu, emma xitay terep özining bu mesilidiki meydanini tekitlep turuwélip, bu mesilide öz-ara pikir almashturmighan. Ular bu mesilide herqandaq tenqid anglashni xalimaydighanliqini ipadilep, gérmaniye otturigha qoyghan nurghun mesililerge jawab bermigen.
Biraq, bu di'alogda gérmaniye terep héch bolmisa Uyghur weziyitige bolghan chüshenchisini, rayonda zorawanliqning téximu küchiyip kétishidin endishe qiliwatqanliqini otturigha qoyushqa muweppeq bolghan."

1‏-Nöwetlik gérmaniye-xitay kishilik hoquq di'alogi 2004‏-yili 7‏-ayda ötküzülgen. Shuningdin buyan ikki dölet her yili bir qétim kishilik hoquq di'alogi ötküzüp keldi.

Emma bezi pa'aliyetchiler gérmaniye-xitay kishilik hoquq di'alogi ötküzülüwatqinigha 12 yil bolghan bolsimu, emma uning Uyghur tibet weziyiti, xitayning kishilik hoquq xatiriside héchqandaq chong özgirish peyda qilalmighanliqini ilgiri sürüp, dawamliq di'alog ötküzüshning ehmiyitige guman bilen qarap kelgen.

Emma d u q bayanatchisi dilshat rishit, d u q ning kishilik hoquq di'alogini dawamlashturushni qollaydighanliqini eskertip, "Di'alog héch bolmisa kishilik hoquqni xatirilitip turushqa yaraydu" dédi.

Toluq bet