Lagérdin qoyup bérilgen subat abduweli yéqinda türmige tashlan'ghan

Muxbirimiz gülchéhre
2020-04-23
Élxet
Pikir
Share
Print
2019-Yili 4-ayning 30-küni ikkinchi qétim lagérdin qoyup bérilip, 2020-yili 3-ayning 24-küni öyidin qayta tutqun qilip ghuljadiki boz türmisige qamalghan subat abduweli. (Waqti we orni éniq emes)
2019-Yili 4-ayning 30-küni ikkinchi qétim lagérdin qoyup bérilip, 2020-yili 3-ayning 24-küni öyidin qayta tutqun qilip ghuljadiki boz türmisige qamalghan subat abduweli. (Waqti we orni éniq emes)
Oqurmen teminligen

Pütün dunya xitaydin tarqalghan korona wirusi tehditidin qutulush üchün tedbir éliwatqan bir mezgilde xitay hökümitining Uyghur diyarida qattiq qolluq siyasitini oxshash dawam qiliwatqanliqi melum. Bolupmu yéqinqi künlergiche xitay hökümitining Uyghurlarni tutqun qiliwatqanliqi we türmilerge qamap ular üstidin jiddiy halda éghir höküm élan qiliwatqanliqigha da'ir uchurlar köpeymekte.

22-Aprél yaponiyedin radiyomiz bilen alaqileshken dilnare özining ghuljadiki tughqanlirining 23 yashliq oghli subat abduwelining yéqinda qayta tutqun qilinip udul ghuljadiki boz türmisige qamalghinini, uning anisi we uruq-tughqanlirining bu nöwet uning éghir késilip kétilish mumkinlikini éytqanliqini bildürdi.

Dilnarening bildürüshige qarighanda subat abduweli 1997-yili 1-ayning 8-küni yéngi yer yézida tughulghan, ata-anisi u kichik waqtida ayrilip ketkendin kéyin anisi reyhan héytem bilen yashap kéliwatqan yalghuz oghul bolup. U, a'ilisini béqish üchün toluqsiz ottura mektepni püttürüp tijaret yolini tutqan.

2014-Yilidin bashlap türkiyege kélip tijaret qilghan, arida bir qanche qétim yurtigha bérip-kélip turghan, u axirqi qétim 2016-yili 8-ayda öyige qaytqan.

2017-Yili, 4-ayning 10-küni küni subat tunji türkümde terbiyeleshke élip bérilghanlar qatarida tutqun qilinip, ghulja maliye mektepte qurulghan lagérgha 6 ay qamalghandin kéyin qoyup bérilgen. 2017-Yili 11-ayning 24-küni din ögen'gen dégen seweb bilen ikkinchi qétim qayta tutqun qilin'ghan we hökümsiz halda bir yérim yilgha yéqin waqtini boz we yéngi hayat türmiliride ötküzgen.

Subat 2019-yili 4-ayning 30-küni ikkinchi qétim qoyup bérilgendin kéyin téxi yéqinda tijaret qilip anisining halidin xewer élishqa bashlighan. Halbuki da'iriler bir ayning aldida, yeni, 3-ayning 24-küni subatni öyidin qayta tutqun qilip élip ketken. Dilnarening ghuljadiki tughqanliridin igilishiche, bu nöwet u udul boz türmisige élip kétilgen bolup, da'iriler uni bu qétim ilgiri diniy telim terbiye alghanliqini bahane qilip tutqun qilghan. Uning udul türmige élip bérilishi uning sotsizla éghir késilish éhtimalidin dérek béridiken.

Subatning teqdiri heqqide éniq melumat élish üchün ghulja saqchi we qanun organlirigha qaratqan téléfonlirimiz jawabsiz qaldi. Arida subatning nopus tewelikidiki ghulja sheher yéngi yer yézisining, yéziliq partkom ishxanisining téléfoni élindi. Ishxanidiki bir Uyghur xadim hazir "Oqushtikiler hemmisi qoyup bérildi" dégen bolsimu? néme üchün subatning qayta tutulghanliqini sorighinimizda "Buni bilmeydikenmen" dep turuwaldi.

Subatni tonuydighanlarni sürüshte qilish jeryanida, subatning qoshniliridin hazir almutada yashawatqan, soda munasiwiti bilen qazaqistan'gha kelgendin kéyin lagér bashlinip yurtigha qaytalmighan mirzat ependini taptuq. Mirzat özining ötken ayning 28-küni ghuljadiki tughqanlirigha téléfon qilghanda subatning qayta tutup kétilgenlikidin xewer tapqanliqini bildürdi.

Gerche da'iriler subatni lagér bashlan'ghandin buyan 3-qétim tutqun qilishigha, uning ilgiri diniy terbiye alghanliqini bahane qilghan bolsimu, emma subatni kichikidin yaxshi tonuydighan mirzat ependining éytishiche, subat türkiyedimu peqetla soda qilip oqup baqmighan. Ular peqet uzun yillar ilgiri bala waqtida mehellidiki imam qarilardin dindin sawatini bille chiqarghaniken. Subatning teqdiridin endishilengen mirzat "Subat 10 nechche yillar awwalqi adettiki diniy sawat alghini üchünla xitayning uni jazalishi pütünley adaletsizlik" deydu.

Subat lagér we türmige sewebsiz qamilip bir mezgildin kéyin qoyup bérilgen we yene yéqinda tutqun qilin'ghanliqi melum bolghan tunji Uyghur emes. Mushu hepte ichide u Uyghur diyarida közge körün'gen serxillerdin binakarliq, bézekchilik saheside utuq qaziniwatqan rexmettay abduréshitningmu yéqinqi aylarda qayta tutqun qilin'ghanliqi heqqide xewer bergen iduq. Xewerge qarita rexmettayni tonuydighan bezi guwahchilardin kelgen inkaslarda rexmettayning 17 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghanliqi qeyt qilin'ghan.

Deslep lagérning mewjutluqini yoshurup kelgen xitay hökümiti dunyaning lagér heqqidiki küchlük pakit-ispatliri aldida axiri lagérlarni "Kespiy jehette terbiyeleshni meqset qilghan téxnika mektipi" déyishke mejbur bolghan. Xitay da'iriliri Uyghur diyarigha musteqil tekshürüsh ömiki ewetish telepliri kücheygen peytte béyjingda "Güzel shinjang qurush" namidiki axbarat élan qilish yighini échip, Uyghur aptonom rayoni re'isi shöhret zakir arqiliq "Ötken ikki yilliq tirishchanliq arqiliq terbiyeleshke qatnashqanlarning mutleq köp qismi jem'iyetke qaytip keldi shundaqla ularning 90 pirsenti köngüldikidek xizmet tapti" dep jakarlighanidi.

Xelq'araliq axbarat wasitiliri we radiyomiz muxbirliri Uyghur rayonining re'isi shöhret zakirning 90 pirsent kishining "Terbiyelesh" tin qoyuwétilgenliki heqqidiki sözlirining saxtiliqini delillep kelmekte. Uyghur diyaridiki lagérlardiki Uyghurlarning nöwettiki ehwalliri heqqide yéqinqi künlerde ige bolghan melumatlirimizdin bolsa Uyghur tutqunlargha sotsiz we yaki mexpiy sot échish arqiliq éghir jaza höküm qilish élip bériliwatqanliqi hemde tutqunlarning bir bölikining Uyghur diyaridiki türmilerge, yene bezilirining bolsa xitay ichidiki türmilerge yötkelgenliki köplep ispatlanmaqta.

Toluq bet