«تارىخىي ھەمىدىي» نىڭ تولۇقلانغان نۇسخىسى ئىستانبۇلدا نەشىردىن چىقتى

ئىختىيارىي مۇخبىرىمىز ئەركىن تارىم
2019-08-27
ئېلخەت
پىكىر
Share
پرىنت
تارىخچى موللا مۇسا سايرامىنىڭ «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق ئەسىرىنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى تولۇقلانغان نۇسخىسى.
تارىخچى موللا مۇسا سايرامىنىڭ «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق ئەسىرىنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى تولۇقلانغان نۇسخىسى.
RFA/Erkin Tarim

تارىخچى موللا مۇسا سايرامىنىڭ «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق ئەسىرىنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى تولۇقلانغان نۇسخىسى ئىستانبۇلدىكى تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىندى.

تونۇلغان تىلچى، چاغاتاي تۈركىي تىلى مۇتەخەسسىسى، پروفېسسور ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى نەشىرگە تەييارلىغان «تارىخىي ھەمىدىي» نىڭ تولۇقلاپ ئىشلەنگەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى ئىلمىي نۇسخىسى بۇ يىل 8-ئايدا ئىستانبۇلدا نەشردىن چىقتى.

«تارىخىي ھەمىدىي»، يەنى «سۇلتان ئابدۇلھەمىدخان تارىخى» ناملىق بۇ كىتاب 1908-يىلى يېزىلغان بولۇپ، مەزكۇر ئەسەر ئىلىم ساھەسىدىكىلەر تەرىپىدىن موللا مۇسا سايرامىنىڭ 1903-يىلى يازغان «تارىخىي ئەمىنىيە» ناملىق كىتابىنىڭ تولۇقلانغان نۇسخىسى دەپ قارالماقتا.

موللا مۇسا سايرامى بۇ ئەسىرىدە تارىخشۇناسلارغا خاس ئىلمىي پوزىتسىيە ۋە مەسئۇلىيەت بىلەن «تارىخىي ئەمىنىيە» دە چولتا بولۇپ قالغان، ھەتتا خاتا كېتىپ قالغان نۇرغۇن تارىخىي ۋەقەلەرنى يېڭىۋاشتىن تولۇقلاپ ۋە توغرىلاپ بايان قىلغان. «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق بۇ ئەسەر 1551-يىلى مىرزا ھەيدەر كوراگان تەرىپىدىن يېزىلغان «تارىخىي رەشىدىي»، يەنى «ئابدۇرەشىدخان تارىخى» ناملىق مەشھۇر تارىخ كىتابىدىن كېيىن بىر ئۇيغۇر ئالىم تەرىپىدىن يېزىلغان شۇنداقلا ئۇيغۇرلار ۋەتىنىنىڭ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىكى تارىخىي ۋەقەلىرى مۇپەسسەل يورۇتۇلغان كلاسسىك ئىلمىي ئەمگەك ھېسابلىنىدۇ. شۇ سەۋەبتىن مەزكۇر ئەسەر بۈگۈنكى كۈندىمۇ تارىخشۇناسلارنىڭ ئۇيغۇر تارىخىنى تەتقىق قىلىشىدا مۇھىم مەنبە ئەسەرلەرنىڭ بىر سۈپىتىدە پايدىلىنىپ كېلىنمەكتە.

مەزكۇر كىتاب 800 بەتتىن تەركىب تاپقان زور ھەجىملىك كىتاب بولۇپ، ھازىر ئىستانبۇلدا ئۇيغۇرلار ئاچقان كىتابخانىلاردا سېتىلىشقا باشلىغان. بىز كىتاب ھەققىدە تېخىمۇ تەپسىلىي مەلۇمات ئىگىلەش ئۈچۈن كىتابنى نەشر قىلغان تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ مەسئۇلى ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى، ئىزمىردىكى ئەگە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى ئالىمجان ئىنايەت ئەپەندى، قاھرامانماراشتىكى سۈتچى ئىمام ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى ئالىمجان بوغدا ئەپەندى ۋە ئىستانبۇلدىكى ئۇيغۇر زىيالىيسى دوكتور پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى ئەپەندىلەر بىلەن تېلېفون سۆھبىتى ئېلىپ باردۇق.

ئىزمىردىكى ئەگە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، دوكتور ئالىمجان ئىنايەت ئەپەندى «تارىخىي رەشىدى» ناملىق بۇ كىتابنىڭ ئاپتورى موللا مۇسا سايرامىنىڭ كۆپ قىرلىق خۇسۇسىيەتكە ئىگە ئالىم ئىكەنلىكىنى، ھاياتى بويىچە كۆپلىگەن كىتاب ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى يازغانلىقىنى بايان قىلدى.

موللا مۇسا سايرامىنىڭ «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق ئەسىرى تۇنجى قېتىم تارىخچى ئەنۋەر بايتۇر تەرىپىدىن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا 1986-يىلى نەشر قىلىنغانىدى. ئالىمجان ئىنايەت ئەپەندى ئۇ يىللاردا قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى ۋە چاغاتاي تىلىدا يېزىلغان نۇرغۇن ئەسەرنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنغانلىقىنى، لېكىن ئۇ يىللاردا بۇ ساھەدە يېتىشكەن مۇتەخەسسىسلەر ئاز بولغاچقا نەشر قىلىنغان ئەسەرلەردە بەزى نۇقسانلار ۋە خاتالىقلارنىڭ ساقلانغانلىقىنى بايان قىلدى. ئۇ يەنە بۇ ئەسەرنىڭ 1997-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتىدا «تارىخىي ھەمىدىي» بويىچە دوكتورلۇق ئىلمىي ماقالىسى يازغان ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى تەرىپىدىن نەشرگە تەييارلانغانلىقىنى، بۇ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا يېڭىدىن نەشرگە تەييارلانغان بۇ نۇسخىنىڭ توغرىلىق ئىلمىيلىق دەرىجىسىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى.

ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق كىتابنى بارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ياخشى بىلىدىغانلىقىنى، مەرھۇم ئەنۋەر بايتۇر نەشرگە تەييارلىغان نۇسخىسىدا بەزى چولتىلىقلار ۋە خاتا كەتكەن جايلارنىڭ بارلىقىنى، 33 يىل كېيىن پروفېسسور، دوكتور ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانىنىڭ بۇلارنى تۈزىتىپ ۋە تولۇقلاپ قايتىدىن نەشرگە تەييارلىغانلىقىنى بايان قىلدى.

ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى گەرچە كىتاب ياقۇپ بەگ ۋە ئۇنىڭ دەۋرىگە بېغىشلىنىپ يېزىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭدا ئۇيغۇر دىيارى تارىخىنىڭ ئەتراپلىق بايان قىلىنغانلىقىنى، موللا مۇسا سايرامىنىڭ بۇ كىتابىدىن سىرت يەنە كۆپ ساندا باشقا ئەسەرلىرىنىڭمۇ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

ئىستانبۇلدىكى تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق كىتابنى ئالماقچى بولغان كىشىلەر قەيەردىن ئالالايدۇ؟ ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى كىتابنى ئالماقچى بولغان كىشىلەرنىڭ ئۆزى ۋە ھازىر ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ سان-دەياگو شەھىرىدە تۇرۇۋاتقان دوكتور ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى بىلەن ئالاقىلەشسە بولىدىغانلىقىنى بايان قىلدى.

دوكتور ئالىمجان بوغدا ئەپەندى 1986-يىلى نەشر قىلىنغان «تارىخىي ھەمىدىي» نى نەشرگە تەييارلىغان ئەنۋەر بايتۇرنىڭ نۇرغۇن ئەرەبچە سۆز-ئىبارىلەرنى خاتا تەرجىمە قىلغانلىقىنى بايان قىلىپ مۇنداق دېدى: مەرھۇم ئەنۋەر بايتۇر نەشرگە تەييارلىغان «تارىخىي ھەمىدى» ناملىق كىتابتىكى بەزى خاتالىقلارنى دوكتور ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى تۈزەتكەن. مەسىلەن «زەرۋەق» سۆزىنى ئەنۋەر بايتۇر «زور قاچا» دەپ ئالغانىكەن، «زەرۋەق» سۆزى ئەرەب تىلىدا ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى دېگەندەك «قېيىق، قولۋاق» دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. ئەنۋەر بايتۇر «نەبى» سۆزىنى «ئوغۇل بالىسى» دەپ ئالغان، ئەسلىدە «نەبى» سۆزى «پەيغەمبەر» دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى مۇئەللىم بۇنىڭغا ئوخشاش خاتا تەرجىمە قىلىنىپ قالغان ئەرەبچە سۆز-ئىبارىلەرنى تۈزەتكەن. ئۇ، مىسىردا ئوقۇغان، ئىراقتا خىزمەت قىلغان بولغاچقا ئەرەب تىلىنى ياخشى بىلىدۇ.

دوكتور پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى ئەپەندى موللا مۇسا سايرامىنىڭ «تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق كىتابىنى بىرىنچى قېتىملىق نەشرىدىن 33 يىل كېيىن قايتىدىن تولۇقلاپ نەشر قىلىشنىڭ ئۇيغۇر ئىلىم ساھەسىدىكى بىر نەتىجە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتتى.

«تارىخىي ھەمىدىي» ناملىق كىتابنىڭ يېڭى نۇسخىسىنى نەشرگە تەييارلىغان ھازىر ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ سان-دېياگو شەھىرىدە تۇرۇۋاتقان دوكتور ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى كىم؟ ئۇنىڭ ئوقۇغۇچىسى دوكتور پەرھات قۇربان ئەپەندى ئابدۇرەئۇپ پولاتنىڭ قەشقەردە تۇغۇلغان، بېيجىڭدىكى مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۇزۇن يىل ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان، چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى توغرىسىدا كىتاب ۋە لۇغەتلەر تۈزگەن بىر تەجرىبىلىك تىلچى ۋە تەتقىقاتچى ئىكەنلىكىنى بايان قىلىپ ئۆتتى.

تونۇلغان تىلچى ۋە چاغاتاي تۈركىي تىلى مۇتەخەسسىسى ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانىنىڭ ھازىرغىچە «چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى گرامماتىكىسى»، «ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقام تېكىستلىرى ھەققىدە تەتقىقات»، «چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى لۇغىتى»، «ئۇيغۇر لېكسىكولوگىيەسى» قاتارلىق 18 پارچە كىتابى ۋە 77 پارچە ئىلمىي ماقالىسى ئېلان قىلىنغان.

پىكىرلەر (0)
Share
تولۇق بەت