«Тарихий һәмидий» ниң толуқланған нусхиси истанбулда нәширдин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-08-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тарихчи молла муса сайраминиң «тарихий һәмидий» намлиқ әсириниң һазирқи заман уйғур тилидики толуқланған нусхиси.
Тарихчи молла муса сайраминиң «тарихий һәмидий» намлиқ әсириниң һазирқи заман уйғур тилидики толуқланған нусхиси.
RFA/Erkin Tarim

Тарихчи молла муса сайраминиң «тарихий һәмидий» намлиқ әсириниң һазирқи заман уйғур тилидики толуқланған нусхиси истанбулдики тәклимакан уйғур нәшрияти тәрипидин нәшир қилинди.

Тонулған тилчи, чағатай түркий тили мутәхәссиси, профессор абдурәуп полат тәклимакани нәширгә тәйярлиған «тарихий һәмидий» ниң толуқлап ишләнгән һазирқи заман уйғур тилидики илмий нусхиси бу йил 8-айда истанбулда нәшрдин чиқти.

«Тарихий һәмидий», йәни «султан абдулһәмидхан тарихи» намлиқ бу китаб 1908-йили йезилған болуп, мәзкур әсәр илим саһәсидикиләр тәрипидин молла муса сайраминиң 1903-йили язған «тарихий әминийә» намлиқ китабиниң толуқланған нусхиси дәп қаралмақта.

Молла муса сайрами бу әсиридә тарихшунасларға хас илмий позитсийә вә мәсулийәт билән «тарихий әминийә» дә чолта болуп қалған, һәтта хата кетип қалған нурғун тарихий вәқәләрни йеңиваштин толуқлап вә тоғрилап баян қилған. «Тарихий һәмидий» намлиқ бу әсәр 1551-йили мирза һәйдәр кораган тәрипидин йезилған «тарихий рәшидий», йәни «абдурәшидхан тарихи» намлиқ мәшһур тарих китабидин кейин бир уйғур алим тәрипидин йезилған шундақла уйғурлар вәтининиң 19-әсирниң ахирқи мәзгиллиридики тарихий вәқәлири мупәссәл йорутулған классик илмий әмгәк һесаблиниду. Шу сәвәбтин мәзкур әсәр бүгүнки күндиму тарихшунасларниң уйғур тарихини тәтқиқ қилишида муһим мәнбә әсәрләрниң бир сүпитидә пайдилинип келинмәктә.

Мәзкур китаб 800 бәттин тәркиб тапқан зор һәҗимлик китаб болуп, һазир истанбулда уйғурлар ачқан китабханиларда сетилишқа башлиған. Биз китаб һәққидә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн китабни нәшр қилған тәклимакан уйғур нәшриятиниң мәсули абдуҗелил туран әпәнди, измирдики әгә университетиниң профессори алимҗан инайәт әпәнди, қаһраманмараштики сүтчи имам университетиниң профессори алимҗан боғда әпәнди вә истанбулдики уйғур зиялийси доктор пәрһат қурбан тәңритағли әпәндиләр билән телефон сөһбити елип бардуқ.

Измирдики әгә университетиниң профессори, доктор алимҗан инайәт әпәнди «тарихий рәшиди» намлиқ бу китабниң аптори молла муса сайраминиң көп қирлиқ хусусийәткә игә алим икәнликини, һаяти бойичә көплигән китаб вә әдәбий әсәрләрни язғанлиқини баян қилди.

Молла муса сайраминиң «тарихий һәмидий» намлиқ әсири тунҗи қетим тарихчи әнвәр байтур тәрипидин һазирқи заман уйғур тилида 1986-йили нәшр қилинғаниди. Алимҗан инайәт әпәнди у йилларда қәдимки уйғур тили вә чағатай тилида йезилған нурғун әсәрниң һазирқи заман уйғур тилида нәшр қилинғанлиқини, лекин у йилларда бу саһәдә йетишкән мутәхәссисләр аз болғачқа нәшр қилинған әсәрләрдә бәзи нуқсанлар вә хаталиқларниң сақланғанлиқини баян қилди. У йәнә бу әсәрниң 1997-йилидин 2002-йилиғичә әнқәрә университетида «тарихий һәмидий» бойичә докторлуқ илмий мақалиси язған абдурәуп полат тәклимакани тәрипидин нәшргә тәйярланғанлиқини, бу җәһәттин елип ейтқанда йеңидин нәшргә тәйярланған бу нусхиниң тоғрилиқ илмийлиқ дәриҗисиниң юқири икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Абдуҗелил туран әпәнди «тарихий һәмидий» намлиқ китабни барлиқ уйғурларниң яхши билидиғанлиқини, мәрһум әнвәр байтур нәшргә тәйярлиған нусхисида бәзи чолтилиқлар вә хата кәткән җайларниң барлиқини, 33 йил кейин профессор, доктор абдурәуп полат тәклимаканиниң буларни түзитип вә толуқлап қайтидин нәшргә тәйярлиғанлиқини баян қилди.

Абдуҗелил туран әпәнди гәрчә китаб яқуп бәг вә униң дәвригә беғишлинип йезилған болсиму, әмма униңда уйғур дияри тарихиниң әтраплиқ баян қилинғанлиқини, молла муса сайраминиң бу китабидин сирт йәнә көп санда башқа әсәрлириниңму барлиқини оттуриға қойди.

Истанбулдики тәклимакан уйғур нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған «тарихий һәмидий» намлиқ китабни алмақчи болған кишиләр қәйәрдин алалайду? абдуҗелил туран әпәнди китабни алмақчи болған кишиләрниң өзи вә һазир америка қошма штатлириниң сан-дәяго шәһиридә туруватқан доктор абдурәуп полат тәклимакани билән алақиләшсә болидиғанлиқини баян қилди.

Доктор алимҗан боғда әпәнди 1986-йили нәшр қилинған «тарихий һәмидий» ни нәшргә тәйярлиған әнвәр байтурниң нурғун әрәбчә сөз-ибариләрни хата тәрҗимә қилғанлиқини баян қилип мундақ деди: мәрһум әнвәр байтур нәшргә тәйярлиған «тарихий һәмиди» намлиқ китабтики бәзи хаталиқларни доктор абдурәуп полат тәклимакани түзәткән. Мәсилән «зәрвәқ» сөзини әнвәр байтур «зор қача» дәп алғаникән, «зәрвәқ» сөзи әрәб тилида абдурәуп полат тәклимакани дегәндәк «қейиқ, қолвақ» дегән мәнини ипадиләйду. Әнвәр байтур «нәби» сөзини «оғул балиси» дәп алған, әслидә «нәби» сөзи «пәйғәмбәр» дегән мәнини ипадиләйду. Абдурәуп полат тәклимакани муәллим буниңға охшаш хата тәрҗимә қилинип қалған әрәбчә сөз-ибариләрни түзәткән. У, мисирда оқуған, ирақта хизмәт қилған болғачқа әрәб тилини яхши билиду.

Доктор пәрһат қурбан тәңритағли әпәнди молла муса сайраминиң «тарихий һәмидий» намлиқ китабини биринчи қетимлиқ нәшридин 33 йил кейин қайтидин толуқлап нәшр қилишниң уйғур илим саһәсидики бир нәтиҗә икәнликини тәкитләп өтти.

«Тарихий һәмидий» намлиқ китабниң йеңи нусхисини нәшргә тәйярлиған һазир америка қошма штатлириниң сан-деяго шәһиридә туруватқан доктор абдурәуп полат тәклимакани ким? униң оқуғучиси доктор пәрһат қурбан әпәнди абдурәуп полатниң қәшқәрдә туғулған, бейҗиңдики мәркизи милләтләр университетида узун йил оқутқучилиқ қилған, чағатай уйғур тили тоғрисида китаб вә луғәтләр түзгән бир тәҗрибилик тилчи вә тәтқиқатчи икәнликини баян қилип өтти.

Тонулған тилчи вә чағатай түркий тили мутәхәссиси абдурәуп полат тәклимаканиниң һазирғичә «чағатай уйғур тили грамматикиси», «уйғур он икки муқам текистлири һәққидә тәтқиқат», «чағатай уйғур тили луғити», «уйғур лексикологийәси» қатарлиқ 18 парчә китаби вә 77 парчә илмий мақалиси елан қилинған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт