"Tarixiy hemidiy" ning toluqlan'ghan nusxisi istanbulda neshirdin chiqti

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-08-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Tarixchi molla musa sayramining "Tarixiy hemidiy" namliq esirining hazirqi zaman Uyghur tilidiki toluqlan'ghan nusxisi.
Tarixchi molla musa sayramining "Tarixiy hemidiy" namliq esirining hazirqi zaman Uyghur tilidiki toluqlan'ghan nusxisi.
RFA/Erkin Tarim

Tarixchi molla musa sayramining "Tarixiy hemidiy" namliq esirining hazirqi zaman Uyghur tilidiki toluqlan'ghan nusxisi istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyati teripidin neshir qilindi.

Tonulghan tilchi, chaghatay türkiy tili mutexessisi, proféssor abdure'up polat teklimakani neshirge teyyarlighan "Tarixiy hemidiy" ning toluqlap ishlen'gen hazirqi zaman Uyghur tilidiki ilmiy nusxisi bu yil 8-ayda istanbulda neshrdin chiqti.

"Tarixiy hemidiy", yeni "Sultan abdulhemidxan tarixi" namliq bu kitab 1908-yili yézilghan bolup, mezkur eser ilim sahesidikiler teripidin molla musa sayramining 1903-yili yazghan "Tarixiy eminiye" namliq kitabining toluqlan'ghan nusxisi dep qaralmaqta.

Molla musa sayrami bu esiride tarixshunaslargha xas ilmiy pozitsiye we mes'uliyet bilen "Tarixiy eminiye" de cholta bolup qalghan, hetta xata kétip qalghan nurghun tarixiy weqelerni yéngiwashtin toluqlap we toghrilap bayan qilghan. "Tarixiy hemidiy" namliq bu eser 1551-yili mirza heyder koragan teripidin yézilghan "Tarixiy reshidiy", yeni "Abdureshidxan tarixi" namliq meshhur tarix kitabidin kéyin bir Uyghur alim teripidin yézilghan shundaqla Uyghurlar wetinining 19-esirning axirqi mezgilliridiki tarixiy weqeliri mupessel yorutulghan klassik ilmiy emgek hésablinidu. Shu sewebtin mezkur eser bügünki kündimu tarixshunaslarning Uyghur tarixini tetqiq qilishida muhim menbe eserlerning bir süpitide paydilinip kélinmekte.

Mezkur kitab 800 bettin terkib tapqan zor hejimlik kitab bolup, hazir istanbulda Uyghurlar achqan kitabxanilarda sétilishqa bashlighan. Biz kitab heqqide téximu tepsiliy melumat igilesh üchün kitabni neshr qilghan teklimakan Uyghur neshriyatining mes'uli abdujélil turan ependi, izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori alimjan inayet ependi, qahramanmarashtiki sütchi imam uniwérsitétining proféssori alimjan boghda ependi we istanbuldiki Uyghur ziyaliysi doktor perhat qurban tengritaghli ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori, doktor alimjan inayet ependi "Tarixiy reshidi" namliq bu kitabning aptori molla musa sayramining köp qirliq xususiyetke ige alim ikenlikini, hayati boyiche köpligen kitab we edebiy eserlerni yazghanliqini bayan qildi.

Molla musa sayramining "Tarixiy hemidiy" namliq esiri tunji qétim tarixchi enwer baytur teripidin hazirqi zaman Uyghur tilida 1986-yili neshr qilin'ghanidi. Alimjan inayet ependi u yillarda qedimki Uyghur tili we chaghatay tilida yézilghan nurghun eserning hazirqi zaman Uyghur tilida neshr qilin'ghanliqini, lékin u yillarda bu sahede yétishken mutexessisler az bolghachqa neshr qilin'ghan eserlerde bezi nuqsanlar we xataliqlarning saqlan'ghanliqini bayan qildi. U yene bu eserning 1997-yilidin 2002-yilighiche enqere uniwérsitétida "Tarixiy hemidiy" boyiche doktorluq ilmiy maqalisi yazghan abdure'up polat teklimakani teripidin neshrge teyyarlan'ghanliqini, bu jehettin élip éytqanda yéngidin neshrge teyyarlan'ghan bu nusxining toghriliq ilmiyliq derijisining yuqiri ikenlikini alahide tekitlidi.

Abdujélil turan ependi "Tarixiy hemidiy" namliq kitabni barliq Uyghurlarning yaxshi bilidighanliqini, merhum enwer baytur neshrge teyyarlighan nusxisida bezi choltiliqlar we xata ketken jaylarning barliqini, 33 yil kéyin proféssor, doktor abdure'up polat teklimakanining bularni tüzitip we toluqlap qaytidin neshrge teyyarlighanliqini bayan qildi.

Abdujélil turan ependi gerche kitab yaqup beg we uning dewrige béghishlinip yézilghan bolsimu, emma uningda Uyghur diyari tarixining etrapliq bayan qilin'ghanliqini, molla musa sayramining bu kitabidin sirt yene köp sanda bashqa eserliriningmu barliqini otturigha qoydi.

Istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Tarixiy hemidiy" namliq kitabni almaqchi bolghan kishiler qeyerdin alalaydu? abdujélil turan ependi kitabni almaqchi bolghan kishilerning özi we hazir amérika qoshma shtatlirining san-deyago shehiride turuwatqan doktor abdure'up polat teklimakani bilen alaqileshse bolidighanliqini bayan qildi.

Doktor alimjan boghda ependi 1986-yili neshr qilin'ghan "Tarixiy hemidiy" ni neshrge teyyarlighan enwer bayturning nurghun erebche söz-ibarilerni xata terjime qilghanliqini bayan qilip mundaq dédi: merhum enwer baytur neshrge teyyarlighan "Tarixiy hemidi" namliq kitabtiki bezi xataliqlarni doktor abdure'up polat teklimakani tüzetken. Mesilen "Zerweq" sözini enwer baytur "Zor qacha" dep alghaniken, "Zerweq" sözi ereb tilida abdure'up polat teklimakani dégendek "Qéyiq, qolwaq" dégen menini ipadileydu. Enwer baytur "Nebi" sözini "Oghul balisi" dep alghan, eslide "Nebi" sözi "Peyghember" dégen menini ipadileydu. Abdure'up polat teklimakani mu'ellim buninggha oxshash xata terjime qilinip qalghan erebche söz-ibarilerni tüzetken. U, misirda oqughan, iraqta xizmet qilghan bolghachqa ereb tilini yaxshi bilidu.

Doktor perhat qurban tengritaghli ependi molla musa sayramining "Tarixiy hemidiy" namliq kitabini birinchi qétimliq neshridin 33 yil kéyin qaytidin toluqlap neshr qilishning Uyghur ilim sahesidiki bir netije ikenlikini tekitlep ötti.

"Tarixiy hemidiy" namliq kitabning yéngi nusxisini neshrge teyyarlighan hazir amérika qoshma shtatlirining san-déyago shehiride turuwatqan doktor abdure'up polat teklimakani kim? uning oqughuchisi doktor perhat qurban ependi abdure'up polatning qeshqerde tughulghan, béyjingdiki merkizi milletler uniwérsitétida uzun yil oqutquchiliq qilghan, chaghatay Uyghur tili toghrisida kitab we lughetler tüzgen bir tejribilik tilchi we tetqiqatchi ikenlikini bayan qilip ötti.

Tonulghan tilchi we chaghatay türkiy tili mutexessisi abdure'up polat teklimakanining hazirghiche "Chaghatay Uyghur tili grammatikisi", "Uyghur on ikki muqam tékistliri heqqide tetqiqat", "Chaghatay Uyghur tili lughiti", "Uyghur léksikologiyesi" qatarliq 18 parche kitabi we 77 parche ilmiy maqalisi élan qilin'ghan.

Toluq bet