Тил- миллий қәдирийитимизниң бәлгиси

2007-07-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Тил - инсанларниң әң муһим алақә қилиш қорали. Җәмийәттә инсанлар пәқәт шу тил васитиси арқилиқла бир- бирини чүшинип, тәрәққият басқучиға илгирләйду. Тилдин башқа һәр қандақ васитә бу вәзипиниң һөддисидин толуқ чиқалмайду. Тил болмиса җәмийәтму җәмийәт болуп туралмайду. Бир милләтниң тили шу милләтниң мәвҗут болуп турушиниң капалитидур. Һәр қандақ милләт өзиниң тили билән тонулиду вә өз мәвҗудийитини сақлап қалалайду.

Шуниңдәк тил һәр қандақ бир милләтниң ронақ тепишиға, яки әксинчә дуня йүзидин ғайиб болуп кетишигә сәвәб болидиған амилдур. Инглизлар өз тилини раваҗландуруп, дуняға тарқитишқа әһмийәт бәргәнликтин бу күнләрдә у дуня йүзлүк тилға айлинип қалди. Хитай дөлитини бир нәччә әсир өз һөкүмранлиқида идарә қилған манҗу миллитиниң ассимилятсийә болуп кетиш хәвпигә әһмийәт бәрмигәнлики вә тилини көзқарчуғидәк сақлап қалалмиғанлиқидин ахири улар қумлуқ йәргә сиңип кәткән судәкла дунядин ғайиб болуп кәтти. Тил әнә шундақ милләт тәқдири билән туташ муһим амилдур.

Уйғурларниң өз тилини қоғдаш йолидики күрәшлири

Сәуди әрәбистаниниң мәдинә мунәввәрә шәһиридә турушлуқ яш алим муһәммәд нияз һаҗим тилниң әһмийити үстидә тохтилип мундақ деди:" уйғур хәлқи наһайити узақ тарихқа, йүксәк мәдәнийәт мираслириға саһиб болған мунәввәр бир милләттур. Өтмүштә әҗдадлиримизниң тили асия, африқа қитәлиригичә тарап кәң даиридә қоллинишқа игә болуп кәлгән иди. Мисирниң йәрлик шевилиридә уйғур тилидики бәзи аталғулар һазирму сақлинип кәлмәктә. Әҗдадлиримизниң арисидин йетилип чиққан әлламилиримиз тилимиз байлиқини әкси әттүрүп чоң һәҗимдики қамусларни йезип қалдурғанлиқи өтмүш тарихимиздин мәлум. Мәһмуд қәшқәриниң 'түркий тиллар дивани', йүсүп хас һаҗипниң ' қутадғу билик' әсәрлири шуниң әмәлий мисалидур. Бу арқилиқ алимлиримиз уйғур тилини сақлап қелиш вә уни тәрғип қилишта чоң рол ойниған. Чүнки у вақитларда ислам дини түркий хәлқләр арисиға йеңидин тарқилип, ислам әһкамлирини өгиниш үчүн әрәб вә парс тиллирини өгиниш һәвиси хәлқ арисида кәң қанат яйған мәзгил иди. Ислам дини мәмликитимизгә иран тәрәптин кирип кәлгәчкә шу қатарда парс тилиниңму тәсири аз болмиди. Нәтиҗидә түркий хәлқләр, җүмлидин уйғурлар өз тилини әрәб вә парс тиллириға арилаштуруп сөзләйдиған, һәтта әрәб, парс тиллиридин бәзи аталғуларни қобул қилиш нәтиҗисидә, өз тилидики шу аталғуларни қолланмайдиған һаләтләр пәйда болушқа өткән. Дәл шу вақитта бизниң милләтпәрвәр, данишмән бовимиз мәһмуд қәшқәрий кишиләрниң әрәб, парс тиллириғила берилип кетип өз тилини унтуп кәтмәслики, йәнә бир тәрәптин башқа хәлқләрниңму түрк (уйғур) тилини өзгиришлиригә ярдәмчи қолланма болуши мәқситидә мәзкур диванни йезип чиқиду."

Муһәммәд нияз һаҗим йәнә мундақ дәйду: "бу дәврдә шундақ бир чүшәнчә болушқа өткәнки, әйни вақиттики әдибләрниң язған әсәрлиридә әрәб яки парс тиллири арилаш болмиса у әсәр һәқиқий бәдиий әсәр сүпитидә баһаланмайдиған болған иди. Шундақ бир шараитқа әмәл қилмай йүсүп хас һаҗип дуняға даңлиқ " қутадғу билик" әсирини халис уйғур тилида йезип чиқти. "Қутадғу билик"ни тәтқиқ қилип келиватқан алимлар шуни ениқ ипадилидики, бу әсәрдә түрк тилидин башқа тиллардин киргән сөзләр йоқниң орнида, анда -сандила учришип қалиду. Шу йөнилиш тәсиридә 14- әсирниң ахири вә 15- әсирниң башлирида маварауннәһрдә иҗадий паалийәтлирини елип барған лутфий, атайи вә сәккакийларниң ғәзәллириму уйғур әдәбий тилида йезилған. Демәк, шу дәвр шараитидиму әҗдатлиримиз ана тилимизни көз қарчуғидәк қоғдап кәлди. "

Тилниң милләтни сақлап қелиштики роли

Муһәммәд нияз һаҗим йәнә мундақ деди: " манҗулар вәтинимизни иккинчи қетим истела қилғинида, ассимилятсийә қилиш мәқситидә өз тилини хәлқимизгә зорлап теңип, йеза- қишлақларда манҗу тилида мәктәпләрни ачқан болсиму, хәлқимиз арисидики вәтәнпәрвәр, илғар пикирлик өлималар уйғур балилирини уларниң мәктәплиридә оқушидин тосап кәлди. Бу пәқәт тилимиз арқилиқ диний вә миллий мәвҗудлиқимизни сақлап қелишқа қаритилған иш иди. Әҗдадлиримизниң ирадисигә варислиқ қиливатқан көпчилик ата- анилиримиз һелиму тилимизни сиртқи тәсирләрдин сақлап кәлмәктә. Тил- милләт демәктур. Миллий өрпи- адәтләрниң шәкиллинишиму тил вастисиға мунасивәтлик. Шуңлашқа өз ана тилини билмәйдиған балиниң миҗәз- хулқиму өзи сөзлишип йүргән тилдики ғәйрий милләтниң өзгичиликигә мас шәкиллиниду. Демәк, өз ана тилини билмигән бала хәлқимизниң миллий әнәнә, өрпи- адәтлири, музика, сәнитигә юқушмайдиған болуп өсидиғанлиқи муқәррәр. Кичик - чоңға болған һөрмәт - иззәт қаидә йосунлиримиздинму уларниң пәрвасиз өсидиғанлиқиму әнә шуниңдин. Бу иштики чоң мәсулийәт вә җавабкарлиқ ата- аниларниң үстигә йүклиниду."

Бәзи кишиләр өз ана тилини яхши билип турсиму, худди өзини шу арқилиқ бир көрсәткүси кәлгәндәк, униңдин шөһрәткә еришидиғандәк зорлап башқа милләтниң тилида сөзлишиду. Бу дорамчилиқниң немә һаҗити бар икәнлики чүшиниксиз. Әмәлийәттә бу өз миллитини, миллий тилини хорлиғанлиқтур.

Өз тилини билмәслик номустур

ят әлдә яшап шу хәлқниң тилини билмәслик уят әмәс, бирақ һазир дуняниң қайсибир йеридә яшимайли өз ана тилимизни билмәсликимиз ечинишлиқ вә кәлгүси әвладлиримиз алдидики җинайитимиздур. Қисқиси, өз тилимизни билмәй туруп қандақму өзимизни шу милләт қатариға қоялаймиз.

Көп тил билиш кишиниң билим- сәвийисиниң юқири болушиға түрткә болидиғанлиқи һәқиқәт. Әлвәттә, уни алқишлашқа әрзийду. Лекин башқа тилниң һориға җимиқип, өз ана тилини унтуп кетиш яки уни өгәнмәслик номуссизлиқтур.

Һәр бир милләтниң қәдир- қиммити тили арқилиқ тонуливатқан мушу дәврдә, өз тилини көзгә илмай, уни унтуп кетип, башқа милләтниң тилиға беқинған адәм өз ана тилини һақарәт қилған болиду. Мундақлар өз миллитидин йүз өригән вә әвладларниң келәчикини дәпсәндә қилған болиду. Демәк, тил милләтни сақлап қалидиған муһим амил.(Тохти)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт