Dalay lamaning söhbet heqqidiki bayanati xitayni muzakire üstilige mejburlidi

Xitay hökümiti charshenbe küni tibet rohani dalay lamaning wekili bilen yene söhbet élip baridighanliqini jakarlidi.
Muxbirimiz erkin
2008-10-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Dalay lamaning yéqinqi süriti.
Dalay lamaning yéqinqi süriti.
AFP Photo

Xitay söhbet toghrisidiki bayanatini élan qilishning aldinqi küni dalay lama xitayni semimiyetsizlik bilen eyibligen bolup, xitayning pozitsiyisi özini ömidsizlendürgenlikini, tutqan yolini terk étishke mejbur boluwatqanliqini bildürgen idi. Xitay bügün dalay lamani söhbetni qedirleshke chaqirdi.

Xitayning hökümet igilikidiki shinxu'a agéntliqi charshenbe küni xewer élan qilip, xitay merkizi hökümitidiki ismi tilgha élinmighan yuqiri derijilik bir emeldarning tibet rohani dahisi dalay lamani xitay - tibet söhbitini qedirleshke chaqirghanliqini, xitay merkizi hökümitining "pat yéqinda " dalay lamaning wekili bilen söhbet élip baridighanliqini ashkarilighanliqini ilgiri sürdi.

Xewerde söhbetning qaysi küni élip bérilidighanliqini tilgha élinmighan, lékin mezkur emeldarning tibet paytexti lxasada hökümetke qarshi topilang yüz bergenliki, " tibet bölgünchilirining béyjing olimpik musabiqiside chiqarghan qalaymiqanchiliqi we buzghunchiliqigha qarimay söhbet pat yéqinda bashlinidu" dégenlikini élan qildi. Bu emeldar yene dalay lama we uning hökümiti "bu pursetni ghenimet bilishi shundaqla merkizi hökümet otturigha qoyghan aldinqi shertlerge ijabiy jawab qayturushi lazim " dep tekitligen.

Xitay hökümiti bilen dalay lamaning wekili arisidiki axirqi söhbet béyjing olimpik yighini harpisida yeni 7 ‏ - ayda ötküzülgen bolup, xitay hökümiti dalay lamadin tibet musteqilliqini qollimaydighanliqini, 8 ‏ - aydiki béyjing olimpik yighinini qalaymiqan qilmaydighanliqini ispatlashni telep qilghan idi. Dalay lama we tibet sergerdan hökümiti bolsa bu nöwetlik söhbetning 2 - 3 kün ichide bashlinishini, xitay da'irilirining kéler ay daramsalada chaqirilidighan dunya tibet qurultiyigha qeder tibet mesilisidiki semimiyitini körsitishini telep qilmaqta. Tibet sergerdan hökümitining bash ministiri samdong rénpochi aldinqi küni muxbirlargha eger xitay öz semimiyitini ipadilimise, noyabirdiki dunya tibetler qurultiyida musteqilliqni telep qilish yoligha qaytish mesilisi muzakirige qoyulidighanliqini, buni héchkimning tosalmaydighanliqini bildürgen idi.

 2002 ‏ - Yili xitay - tibet söhbiti eslige kelgendin béri terepler jem'iy 7 qétim söhbet élip barghan bolsimu, lékin emeliy mesililerde héchqandaq ilgirilesh bolmighan idi. Ikki terep arisidiki eng chong ixtilaplarning biri tibetning jughrapiyilik memuri birlikidur. Dalay lama we tibet sergerdan hökümiti tibetning memuri chégrisi tibet aptonom rayoni shundaqla chingxey, gensu, yünnen we sichüendiki tibet rayonlirini öz ichige élish kérek, dégende ching turup kelgen. Lékin xitay hökümiti bolsa pütün tibetlerni bir memuri rayon'gha toplash pikrining "emeliyetke toghra kelmeydighanliqi"ni eskertip, tibet terepning telipini ret qilip kelgen. Amérika qanun sahesidiki mutexessisler bolsa dalay lamaning telipi xitay asasiy qanunigha zit kelmeydighanliqini bildürmekte.

Aldinqi küni amérika paytexti washin'gtondiki wudraw wilson tetqiqat merkizide chaqirilghan "xitayning tibet siyasi" dégen témidiki ilmiy muhakime yighinida xarward uniwérsitéti qanun mektipining aliy tetqiqatchisi doktor lobsang san'gay bu pikirni otturigha qoydi. U mundaq deydu": xitay asasiy qanunining 4 ‏ - maddisida we milliy aptonomiye qanunining 12‏ - maddisida az sanliq milletler topliship olturaqlashqan rayonlarda aptonom rayonlarni qurushqa bolidu, déyilgen. Buninggha oxshash aptonom rayonlar ju'angzu, mongghul, Uyghur we tungganlar köp sanliqni igileydighan rayonlarda quruldi. Tibetlermu topliship olturaqlashqan xeliqtur. Lékin ular tibet aptonom rayoni, gensu, yünnen, chingxey we sichüenlerge bölüwétilgen." Bu ehwalning xitay asasiy qanunidiki 4 ‏ - madda bilen milliy aptonomiye qanunidiki 12 ‏ - maddigha xilap ikenlikini tekitligen san'gay " shunga tibetlerning bir memuri rayonda yashash telipi xitay hökümitidin alahide imtiyaz telep qilghanliqi emes.... Ular peqet xitayning öz qanunigha ri'aye qilishini telep qiliwatidu", dep körsetti.

 Samdong rénpi'ochi düshenbe küni tibet musteqilliqi pikiri bash kötüridighanliqini agahlandurushning aldida dalay lama xitayning tibet mesilisidiki semimiyetsizliki özide ümidsizlik yaratqanliqini, tibetke diniy we medeniyet erkinliki asasidiki aliy aptonomiye telep qilidighan ottura yoli aqmighanliqini, özining bu yolni terk étishke tereddut qiliwatqanliqini tekitligen. U " uzun yillardin béri xitaygha qaratqan ottura yolni nahayiti semimiy ijra qilghan bolsammu, lékin bu xitay terepning héchqandaq ijabiy jawabigha érishelmidi....," dégen idi. Merkizi amérikining washin'gton shehiridiki xelq'ara tibet herikiti teshkilati seyshenbe küni dalay lamaning sözige tüzitish kirgüzüp, tibet rohani dahisining sözi uning tutqan yolini terk etkenlik menisige kelmeydighanliqini bildürgen bolsimu, lékin dalay lamaning sözi gherb elliride zor ghulghula qozghimay qalmidi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi charshenbe küni söhbetning waqti, söhbet mezmunigha da'ir konkrét mezmunlar üstide toxtilishni xalimighan bolsimu, lékin xitay da'irilirining bayanatida dalay lamagha qaratqan hujumning toni bir az nazaket tüsi alghanliqini körüwélish mumkin. Seyshenbe küni xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi jyang yüy dalay lamaning bayanatigha inkas qayturup, dalay lama " weziyetni toghra tonup, öz semimiyitini namayen qilishi shundaqla özi hayat waqtida tibet xelqi üchün xeyrlik ishlarni qilishi lazim " dégen. Lékin daramsaladiki tibet sergerdan hökümiti bolsa dalay lamaning xitaygha özining ottura yolini we béyjing olimpik yighinini qollaydighanliqini chüshendürüp bolalmay hérip ketkenlikini bildürmekte.

Xitayning dalay lama bilen söhbet ötküzüshtiki aldinqi shertlirining biri, dalay lamaning tibetni xitayning ayrilmas bir qisimi, dep jakarlishini telep qilishtur. Lékin dalay lama hazirgha qeder xitayning bu telipini qandurmidi. Wilson tetqiqat merkizidiki ilmiy yighinda indi'anna uniwérsitétining mu'awin proféssori, tibetler mesililer mutexessisi élli'ot sperling, xitayning bu telipining tarixiy asasi yoqluqini tekitligen.

Xitaylarning tibetni yüen sulalisi dewride yeni mongghullar dewride xitayning bir qisimigha aylan'ghan, dep qaraydighanliqini tekitligen élli'ot spérling, lékin " yüen sulalisi hökümranliri özlirini mongghullar, dep hésablighan. Ular özlirini büyük mongghullar impiriyisining hökümrani, dep qaraytti. Bu shübhisizki qubleyxanningmu qarishidur.... Qubleyxan özini xitayning impératori, dep qarimighan. Yüen sulalisi mongghullar hökümranliqidiki bipayan bir impériyining xitayni idare qilidighan bir parchisidur xalas" deydu.

Daramsaladiki tibet sergerdan hökümitining bayanatchisi Topten Samphel shinxu'a agéntliqining xitay merkizi hökümiti tibetler bilen pat yéqinda söhbet élip baridighanliqi heqqidiki xewirige baha bérishni ret qildi.

Shinxu'a agéntliqining bu heqtiki xewiride mundaq dégen ": dalay lama terepning telipige asasen merkizi hökümetning munasiwetlik organliri dalay lamaning shexs wekilliri bilen uchrishidu we yene bir nöwetlik muzakire élip baridu."

Xewerde söhbet xitayning qaysi organi bilen élip bérilidighanliqini we kimning yitekchilik qilidighanliqini ashkarilimighan bolsimu, lékin burunqi söhbetler xitay merkizi birliksep bölümi bilen dalay lamaning amérikidiki wekili lodi gyari bashchiliqidiki tibet söhbet ömiki arisida ötküzülgen idi.


Toluq bet