Uyghurlar we tungganlarning diniy erkinliktin behrimen bolush kapalitidiki perq we sewebler

Xitay hökümitining qanunida "Mejburiy ma'arip terbiyisige diniy terbiyini arilashturmasliq" dep belgilen'gen bolup, bu nuqtidin éytqanda musulman balilarning derstin sirtqi waqitlarda diniy telim élishi cheklenmeydu.
Ixtiyariy muxbirimiz ruqiye
2012-11-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Gensu ölkisidiki jang jyachu'en qizlar diniy mektipide oquwatqan qizlar.
Gensu ölkisidiki jang jyachu'en qizlar diniy mektipide oquwatqan qizlar.
Baidu

Emma néme üchün 18 yashtin töwen Uyghur balilirining derstin sirtqi waqitlardimu a'ilide yaki diniy ölimalarning qolida qur'an oqushni öginishi we diniy telim terbiye élishi qattiq cheklinidu? néme üchün Uyghurlarning diniy erkinliki tungganlar gha oxshashla kapaletke ige qilinmaydu? buning sewebi néme?

Xitay hökümitining 2000-yildiki statistikisigha asaslan'ghanda pütün xitayda 9 milyon 820 ming tunggan milliti bar bolup, ular asasliqi xitayning gensu ölkisi we ningsha xuyzu aptonom rayonida yashaydu. Sherqi türkistandiki Uyghurlar bilen sélishturghanda tungganlar alahide diniy erkinlikke ige.

Wuxen zhang'en tunggan meschitidiki dinda terbiyiliniwatqan ösmürlerdin hal sorash.
Wuxen zhang'en tunggan meschitidiki dinda terbiyiliniwatqan ösmürlerdin hal sorash. www.sara.gov.cn

Yéqinda shi'endiki gherbiy shimal pédagogika uniwérsitétining az sanliq milletlerni tetqiq qilish merkizi "Tunggan yashlirining diniy dunyasi" serlewhilik bir parche maqale élan qilghan bolup, maqalida 18 yashtin töwen tunggan yashliri tetqiqat obyékti qilin'ghan.

Maqalide éytilishiche, xitayning tungganlar olturaqlashqan ningsha xuyzu aptonom rayoni we gensu ölkiliride 18 yashtin töwen balilarning diniy telim élish erkinliki Uyghur élidiki Uyghurlargha sélishturghanda nahayiti köp derijide erkin iken. Gensu ölkisidiki jang jyachu'en qizlar diniy mektipi 1991-yili qurulghan bolup, 14 yashtin 21 yashqiche bolghan qizlarni terbiyileydiken. Mektep tunggan xelqining i'anisi bilen qurulghan bolup, kirimimu asasliq i'anidin kélidiken. Tetqiqat netijiside éytilishiche, 18 yashtin töwen yashlarning ichide 86.4% Yash dawamliq meschitke özliri xalap baridiken. Ata-anisining telipi bilen baridighanlar aran 5.9% Iken.

Ejeba Uyghurlarchu? 18 yashtin töwen Uyghurlarning herqandaq waqitta meschitla emes, öyidimu qur'an oqushi, derstin sirtqi waqitlarda namaz oqushni öginishi qattiq kontrolluq astida bolup, radi'omiz bu yil 8-ayda derstin sirt qur'an kursigha qatnashqan 12 yashliq amanullaning saqchilar teripidin urup öltürüwétilgenlikini xewer qilghan idi.

Xoten shehiridin, ismini ashkarilashni xalimighan bir guwahchining bildürüshiche, 2010-yili 4-ayda kériye nahiyisidin 17 yashtin töwen 6 Uyghur yashning mekteptin sirtqi waqitlirida yoshurunche qur'an oqushqa barghanliqi bayqilip, derhal qolgha élin'ghan we 8-yildin 14yilghiche qamaq jazasi bérilip aqsu we yekendiki türmilerge qamalghan.

Biz bu heqte ürümchi sheherlik islam dini jem'iyiti re'isi kérem ependini ziyaret qilduq.

Kérem Uyghurlargha bérilgen diniy erkinlik bilen tungganlargha bérilgen diniy erkinlikning héchqandaq bir perqi yoqluqini, Uyghurlarningmu oxshash erkinliktin behrimen boluwatqanliqini éytip, heqiqiy ehwalni étirap qilishtin özini qachurdi. U shundaqla muxbirimizning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan diniy zulumni qandaq chüshendüridighanliqi heqqidiki so'aligha jawab bérishni xalimaydighanliqini ipadilidi.

Xitay hökümiti Uyghurlarning diniy erkinliktin behrimen bolushidin néme üchün bunchila ensireydu? amérikidiki haway uniwérsitétning proféssori we xitay tetqiqatchisi dru gladnéy bu heqte toxtilip, xitay hökümitining tungganlar bilen Uyghurlarning diniy erkinlik mesiliside ikki xil siyaset qollinishi, Uyghurlarning diniy erkinlikining Uyghurlargha musteqilliq élip kélishidin ensirigenlikidin emes, belki xitay asasiy qanunidiki diniy erkinlik maddisining jaylardiki emeliylishishining oxshash bolmasliqidin dep qaraydighanliqini bildürdi.

U yene mundaq dédi: men xitay hökümitining Uyghurlarning diniy erkinlikini basturushi, "Diniy erkinlik Uyghurlarni musteqilliqqa élip baridu" dep ensirigenliktin dep qarimaymen, chünki bu orunsiz ensiresh, Uyghurlardiki qarshiliqlarning hemmisi atalmish "Radikal küchler" ning esebiylishishi tüpeylidin emes, belki xitayning siyasiy iqtisadiy we bashqa jehetlerdiki qattiq qol zulumigha ghezeplinishtin boluwatidu.

Emma, muhajirettiki Uyghur mesilisi tetqiqatchilirining bu jehettiki köz qarishi perqliq bolup, hazir kanadada yashawatqan Uyghur mesilisi tetqiqatchisi, yazghuchi ghulam osman ependi xitay hökümitining Uyghurlar bilen tungganlarning diniy erkinlikige tutqan perqliq mu'amilisining xitayning qanunidiki diniy erkinlikni emeliyleshtürüsh bilen munasiwetsiz ikenlikini, buning peqet Uyghurlarning diniy kimlikini yoqitish arqiliq milliy mewjutluqini yoqitishtin bashqa nerse emeslikini otturigha qoydi.

U yene, Uyghurlardiki qarshiliqning doktor dru gladnéy éytqandek atalmish "Radikal küchler" ning esebiylishishidin emes, zulumgha bolghan ghezeptin peyda boluwatqanliqini étirap qilghan bolsimu, emma Uyghurlarning irqiy, siyasiy we tarixiy mesililirining xitayning Uyghurlarning diniy kimlikini yoqitishidiki asasiy seweb ikenlikini, tungganlarda bu xil mesililerning mewjut emeslikini bildürdi.

Toluq bet