Дуня ахбарат әркинлики күнидә хитай вәзийити

1993 - Йилидин башлап һәр йили 5 - айниң 3 - күни б д т тәрипидин "дуня ахбарат әркинлики күни" қилип бекитилгән болуп, 3 - май күни б д т катипи фән җивин нутуқ сөзләп, хәлқара җәмийәттин мухбирларниң әркинлики вә бихәтәрликигә һәқиқи капаләтлик қилишини тәләп қилди.
Мухбиримиз әкрәм
2009-05-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Бу күни чегрисиз мухбирлар тәшкилати, әркинлик өйи қатарлиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлири дуняниң һәр йеридә һәр түрлүк намайиш паалийәтлири елип берип, мухбирларға болған зиянкәшлик вә ахбарат әркинликигә болған қамалға нисбәтән қаршилиқлирини ипадилиди.

3 - Май күни германийиниң берлин шәһири бранденбург қовуқи алдида өткүзүлгән намайиш ахбарат саһәсиниң алаһидә диққитини тартти. Чегрисиз мухбирлар тәшкилати тәрипидин уюштурулған бу намайишта һәр хил образлиқ шәкилләр арқилиқ, ахбарат әркинликиниң боғулиши вә мухбирларниң һаятиниң хәвп - хәтәрләргә учраш әһвалини намаян қилди. " Ахбарат әркинлики болмиса, зиянкәшликкә учриғучиларни дуня билмәйду" дегәндәк шоарларни товлиди.

Ахбарат әркинликини қамал қилиш, мухбирларға зиянкәшлик қилиш қилмишлири бир қисим мустәбит түзүмдики дөләтләрдә изчил давам қиливатқан болуп, 1993 - йилидин башлап һәр йили 5 - айниң 3 - күни б д т тәрипидин "дуня ахбарат әркинлики күни" қилип бекитилгәндин буян, дуняниң һәр йеридә җәмии 827 нәпәр мухбир зиянкәшликкә учрап һаятидин айрилған. Өткән йили бир йил ичидә 41 нәпәр мухбир сүйиқәсткә учрап өлтүрүлгән. Бу йил һазирға қәдәр өлгән мухбирларниң сани 11гә йәткән.

5 - Айниң 3 - күни б д т тәрипидин "дуня ахбарат әркинлики күни" қилип бекитилиш билән биргә , " ахбарат әркинлики мукапати"му тәсис қилинған болуп, өткән йили бу мукапатқа лайиқ көрүлгән сириланкилиқ мухбир лазанта мукапатни қобул қилиш пурситигә еришәлмигән вә бу йил сүйқәст билән өлтүрүлгән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң мәлуматиға асасланғанда, ахбарат әркинликини боғуватқан һәм мухбирларға зиянкәшлик қиливатқан әң начар дөләт хитайдин ибарәт болуп, хитайда зиянкәшликкә учраватқанларниң мутләқ көп қисми интернет арқилиқ ахбарат елан қиливатқан мухбирлар икән. Интернет арқилиқ ахбарат елан қиливатқан мухбирларниң зиянкәшликкә учраш ниспити, омуми зиянкәшликкә учраватқанларниң 45% ини тәшкил қилидикән. Хитай һөкүмити техи икки һәптә илгири "ахбарат - нәшрият әркинлики һәрикәт лайиһиси" елан қилған болуп, бу лайиһиниң иҗра қилинишиға ниспәтән ғәрб ахбарат саһәси түрлүк гуманлирини ипадилигән иди. Германийә долқунлири радиосиниң 4 - май күни бу хусуста елан қилған мәлуматиға асасланғанда, 2008 - йили қолға елинған мухбирларниң сани 125 нәпәргә йәткән болуп, уларниң мутләқ көп қисми узун йиллиқ қамақ җазалириға учриған вә бу әһвал хитайда көп садир болған.

Б д т баш катипи фән җивин 3 - май күни елан қилған нутқида, мухбирларниң бу хил зиянкәшликкә учраш һадисилиригә кәңчилик қилғили болмайдиғанлиқини әскәрткән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати өз доклатида "әгәр зиянкәшликкә учриғучилар ипадиләш вә сөз әркинликигә еришәлмисә, диний зулум, ерқий зулум, чериклик қатарлиқ қәбиһ қилмишларни ашкарилиғили һәм түзәткили болмайду" дәп көрсәткән.

Улар 195 дөләттә тәкшүрүш елип берип, ахбарат әркинлики әң қаттиқ қамал қилинидиған дөләтләр тизимликиниң бешиға хитайни тизған. Мәлуматларға қариғанда, хитай һөкүмити шәрқий түркистанда ахбаратқа мунасивәтлик саһәләргә болған қамални үзлүксиз күчәйтиватқан болуп, кишиләр интәрнет торханилириға әркин - азадә кирип чиқалмайдиған дәриҗигә чүшүп қалған.

Торханиларға орнитилған камиралар вә сақчиларниң үзлүксиз салаһийәт тәкшүрүш қилмишлири, уйғурларда еғир роһи бесим пәйда қилған. Аилисидә интернет қоллинидиған уйғурларму өз пикирлирини әркин баян қилиштин қорқидиған вәзийәттә қалған. Әлхәт адрислириниң бихәтәрликидә қилчә ишәнч йоқлуқини һес қилған.

Чәтәлдики қериндаш вә достлири билән әлхәт арқилиқ алақә қилиштинму вәһимә йәйдиған болуп қалған. Болупму, хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң 60 йиллиқи вә тйәнәнмин вәқәсиниң 20 йиллиқи мунасивити билән, хитай һөкүмити бихәтәрликкә мутләқ капаләтлик қилиш шуари астида 6 айлиқ қаттиқ башқуруш, тәртипкә селиш хизмәтлирини қанат яйдурған болуп, бу һәрикәт авам хәлққә еғир вәһимә елип кәлгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт