Dunya axbarat erkinliki künide xitay weziyiti

1993 - Yilidin bashlap her yili 5 - ayning 3 - küni b d t teripidin "dunya axbarat erkinliki küni" qilip békitilgen bolup, 3 - may küni b d t katipi fen jiwin nutuq sözlep, xelqara jem'iyettin muxbirlarning erkinliki we bixeterlikige heqiqi kapaletlik qilishini telep qildi.
Muxbirimiz ekrem
2009-05-05
Élxet
Pikir
Share
Print

Bu küni chégrisiz muxbirlar teshkilati, erkinlik öyi qatarliq kishilik hoquq teshkilatliri dunyaning her yéride her türlük namayish pa'aliyetliri élip bérip, muxbirlargha bolghan ziyankeshlik we axbarat erkinlikige bolghan qamalgha nisbeten qarshiliqlirini ipadilidi.

3 - May küni gérmaniyining bérlin shehiri brandénburg qowuqi aldida ötküzülgen namayish axbarat sahesining alahide diqqitini tartti. Chégrisiz muxbirlar teshkilati teripidin uyushturulghan bu namayishta her xil obrazliq shekiller arqiliq, axbarat erkinlikining boghulishi we muxbirlarning hayatining xewp - xeterlerge uchrash ehwalini namayan qildi. " Axbarat erkinliki bolmisa, ziyankeshlikke uchrighuchilarni dunya bilmeydu" dégendek sho'arlarni towlidi.

Axbarat erkinlikini qamal qilish, muxbirlargha ziyankeshlik qilish qilmishliri bir qisim mustebit tüzümdiki döletlerde izchil dawam qiliwatqan bolup, 1993 - yilidin bashlap her yili 5 - ayning 3 - küni b d t teripidin "dunya axbarat erkinliki küni" qilip békitilgendin buyan, dunyaning her yéride jem'i'i 827 neper muxbir ziyankeshlikke uchrap hayatidin ayrilghan. Ötken yili bir yil ichide 41 neper muxbir süyiqestke uchrap öltürülgen. Bu yil hazirgha qeder ölgen muxbirlarning sani 11ge yetken.

5 - Ayning 3 - küni b d t teripidin "dunya axbarat erkinliki küni" qilip békitilish bilen birge , " axbarat erkinliki mukapati"mu tesis qilin'ghan bolup, ötken yili bu mukapatqa layiq körülgen sirilankiliq muxbir lazanta mukapatni qobul qilish pursitige érishelmigen we bu yil süyqest bilen öltürülgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining melumatigha asaslan'ghanda, axbarat erkinlikini boghuwatqan hem muxbirlargha ziyankeshlik qiliwatqan eng nachar dölet xitaydin ibaret bolup, xitayda ziyankeshlikke uchrawatqanlarning mutleq köp qismi intérnét arqiliq axbarat élan qiliwatqan muxbirlar iken. Intérnét arqiliq axbarat élan qiliwatqan muxbirlarning ziyankeshlikke uchrash nispiti, omumi ziyankeshlikke uchrawatqanlarning 45% ini teshkil qilidiken. Xitay hökümiti téxi ikki hepte ilgiri "axbarat - neshriyat erkinliki heriket layihisi" élan qilghan bolup, bu layihining ijra qilinishigha nispeten gherb axbarat sahesi türlük gumanlirini ipadiligen idi. Gérmaniye dolqunliri radi'osining 4 - may küni bu xususta élan qilghan melumatigha asaslan'ghanda, 2008 - yili qolgha élin'ghan muxbirlarning sani 125 neperge yetken bolup, ularning mutleq köp qismi uzun yilliq qamaq jazalirigha uchrighan we bu ehwal xitayda köp sadir bolghan.

B d t bash katipi fen jiwin 3 - may küni élan qilghan nutqida, muxbirlarning bu xil ziyankeshlikke uchrash hadisilirige kengchilik qilghili bolmaydighanliqini eskertken. Kishilik hoquqni közitish teshkilati öz doklatida "eger ziyankeshlikke uchrighuchilar ipadilesh we söz erkinlikige érishelmise, diniy zulum, érqiy zulum, chériklik qatarliq qebih qilmishlarni ashkarilighili hem tüzetkili bolmaydu" dep körsetken.

Ular 195 dölette tekshürüsh élip bérip, axbarat erkinliki eng qattiq qamal qilinidighan döletler tizimlikining béshigha xitayni tizghan. Melumatlargha qarighanda, xitay hökümiti sherqiy türkistanda axbaratqa munasiwetlik sahelerge bolghan qamalni üzlüksiz kücheytiwatqan bolup, kishiler internét torxanilirigha erkin - azade kirip chiqalmaydighan derijige chüshüp qalghan.

Torxanilargha ornitilghan kamiralar we saqchilarning üzlüksiz salahiyet tekshürüsh qilmishliri, Uyghurlarda éghir rohi bésim peyda qilghan. A'iliside intérnét qollinidighan Uyghurlarmu öz pikirlirini erkin bayan qilishtin qorqidighan weziyette qalghan. Elxet adrislirining bixeterlikide qilche ishench yoqluqini hés qilghan.

Chet'eldiki qérindash we dostliri bilen elxet arqiliq alaqe qilishtinmu wehime yeydighan bolup qalghan. Bolupmu, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 60 yilliqi we tyen'enmin weqesining 20 yilliqi munasiwiti bilen, xitay hökümiti bixeterlikke mutleq kapaletlik qilish shu'ari astida 6 ayliq qattiq bashqurush, tertipke sélish xizmetlirini qanat yaydurghan bolup, bu heriket awam xelqqe éghir wehime élip kelgen.

Toluq bet