Ғәрбтин алтун йөткәш уйғурлар билән хитайлар оттурисидики зиддийәтни чоңқурлаштурмақта

2006-06-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт

"Ғәрбтин алтун йөткәш, шинҗаңда уйғурлар билән хитайлар оттурисидики зиддийәтни техиму чоңқурлаштуривәтти" дегән мақалидә, хитай һөкүмитиниң " ғәрбни ечиш" сиясити йолға қоюлған бир қанчә йилдин буян, шинҗаңниң иқтисадида интайин чоң өзгиришләр мәйданға кәлди, бу земинда интайин көп йол ясалди, нефит бурғилаш завутлири қурулди, игиз имарәт, биналар бәрпа қилинди. Бирақ көрүнүшкила гәвдилиниватқан бу тәрәққият астида, җәмийәттики адаләтсизлик күндин - күнгә әвҗ елишқа башлиди. Бир тәрәптин хитай мәркизи һөкүмити енергийә байлиқлирини хитайниң деңиз яқисидики тез тәрәққи қиливатқан районларға йөткәш пиланини ишқа ашурса, йәнә бир тәрәптин шинҗаңға көпләп хитай көчмәнлирини йөткәп, һәр қайси саһәлирини бош қоймай игилиди. Әпсус бу земинниң тәрәққияти, йәрлик уйғурларниң иқтисадий дегән мәсилиләргә һечким көңүл бөлмиди, бурунқидәк арқида вә начар һаләттә қаливәрди, дейилгән.

"Ғәрбни ечиветиш" пәқәт деңиз яқисидики районларниң еһтияҗини қамдаш үчүн

Мақалидә "вашингтон почта гезити" ниң хәвири нәқил кәлтүрүлгән болуп, 2000 ‏- йилидин башлап, хитай һөкүмити 10 милярд 610 милйон америка доллири сәрп қилип 60 хил чоң қурулуш пиланини ишқа ашурушни пиланлиған, һазир бу қурулуштин 39 хили тәлтүкүс пүтүп чиққан, буниңға 560 милйон америка доллири кәткән.

Мақалә апториниң ейтишичә, бундақ ғайәт зор иқтисад билән, әсли шинҗаңниң иқтисадий тәрәққияти яхшилиниши керәк, әмма әмәлийәттә юқирида тилға елинған тәрәққиятларға кәткән мәбләғ шу земинниң өзигә ишлитилмәй, әксичә бу земинниң мол енергийә байлиқлирини сиртқа йөткәп кетишкә ишлитилди. Шуңа шинҗаң йәнила деңиз яқисидики районларға қариғанда интайин арқида қалди.

Шәнши иҗтимаий пәнләр академийисиниң профессори җав бавдуңниң ейтишичә, "ғәрбни ечиветиш" дегән бу шуар пәқәт деңиз яқисидики районларниң еһтияҗини қамдаштин ибарәт болуп, шинҗаңниң електир енергийиси, тәбиий газ вә тәбиий байлиқ енергийилирини шәрққә тошуп, деңиз яқиси өлкилириниң тәрәққиятиға һәмкарлишиштәк мәқсәтни ишқа ашуруштин ибарәт икән. У сөзидә йәнә, шундақ дәп ейталаймизки " ғәрбтә санаәт кәспий асасини қуруш җәһәттә болса һечқандақ пилан вә һәмкарлиқ йоқ " дәп көрсәткән.

Уйғурларниң һәммиси дегүдәк кәмбәғәл деһқан, барлиқ сода тиҗарәтлирини болса хитайлар қилиду

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән: "һазир пүтүн хитай бойичә тәрәққият вә байлиқ пәрқи интайин чоң болуп, " бастурмичилиқ сиясити" қаттиқ йүргизиливатқан шинҗаңдиму бу мәсилә мәвҗүт. Гәрчә көпчилик аз болсун, көп болсун иқтисадий тәрәққият давамида хелила бейип қалди. Бирақ хитайларниң пули уйғурларниңкидин хелила көп, 17 яшлиқ бир уйғур қиз мундақ дегән: "уйғурларниң һәммиси дегүдәк кәмбәғәл деһқан, барлиқ сода тиҗарәтлирини болса хитайлар қилиду".

28 яшлиқ фаң миң исимлик хитай, пичан үзүм һариқи завутиниң башлиқи болуп, у мундақ дәйду: "бурун һарақларни бивастә йөткәп кетишкә болмайтти, һазир һарақлиримизни биваситила японийигә, корийигә, шәрқий җәнубий асияға бир йолила тошивиримиз, бу 10 йил мабәйнидә мәһсулатимиз нәччә һәссиләп ешип кәтти". Фаң мең сөзидә йәнә, бир айлиқ маашиниң 400 доллар икәнликини 102 миң доллар пул йиққанлиқини билдүргән.

Бирақ фаң миң ейтиватқан һарақ завутиниң дәрвазисиға йеқин җайда, лай кесәк билән қопурулған тамлири өрүлүп чүшәй дәп қалған өйниң алдида олтурған уйғур деһқан деһқанчилиқни әски ишәк һарвиси билән елип баридиғанлиқини ейтип, турмушиниң қейинчилиқ ичидә өтидиғанлиқини ейтти. Бу кәнтниң муавин кәнт башлиқи болса деһқанларниң йериниң йетәрлик әмәсликидин зарланған.

Уйғурлар билән хитайлар бир пикиргә келәлигән әмәс

Мақалидә йәнә мундақ дейилиду: "уйғурлар билән хитайлар тил вә диний җәһәттә охшимиғанлиқи үчүн, нәччилигән әсирләрдин бери бир - биридин пәрқлинип туриду. Улар һәргизму ортақ бир пикиргә келәлигән әмәс. Уйғурлар җуңгуниң контроллуқидин қутулуп айрилип чиқишни халайдикән. Хитай һөкүмитиниң "ғәрбни ечиш " пиланиниң мәқсиди, хитайниң шәрқий өлкилириниң тәрәққиятини қоллаш, хитайларни көпләп бу земинға йөткәш арқилиқ, уйғурларниң күчини азайтиш болуп, һазир шинҗаңдики 19 милйон аһалиниң йеримидин көпрәк нопусини хитайлар игиләйдикән.

Мақалиниң ахирида, нөвәттә уйғурларниң намрат қелишиға әң чоң тәсир көрситиватқан амил тил икәнлики, болупму хизмәткә орунлишиш үчүн хитай тилини пишшиқ билиш асаслиқ шәртләрниң бири икәнлики тәкитлинип, аптор 20 яшлиқ алий мәктәп оқуғучиси раһиләниң хизмәт тепиш үчүн барғанларға, қарши тәрәпниң биринчи болуп "синиң хитай тил сәвийәң мениңдин юқириму? әгәр хитай тилини билмисәң бу йәрдин дәрһал йоқал" дәп җаваб беридиғанлиқини ейтқанлиқини мисалға елип мақалисини аяқлаштурған. (Әқидә)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт