Iranning yadro mesilisi amérikining béshini aghritmaqta

Yéqinda iranning uran qoyuqlashturushni 20 prsent ashurudighanliqini élan qilishi bilen, xelq'ara jama'etning iranning qoyuqlashturulghan uran arqiliq yadro qoralliri yasaydighanliqigha da'ir gumanini téximu küchlendürdi. Buning bilen amérika, fransiye, gérmaniye qatarliq döletler iran'gha qarshi téximu qattiq imbargo qoyush üchün jiddiy heriketke ötti.
Muxbirimi irade
2010-03-01
Élxet
Pikir
Share
Print
2008 - Yili 9 - iyul küni, iranning namelum bir chölide bashqurilidighan bomba siniqi élip bériliwatqan körünüsh.
2008 - Yili 9 - iyul küni, iranning namelum bir chölide bashqurilidighan bomba siniqi élip bériliwatqan körünüsh.
AFP Photo

Bügün birleshken döletler teshkilatigha qarashliq atom énérgiye merkizide iranning yadro mesilisi muzakire qilinishqa bashlighan bolup, merkezning bashliqi yukiya amano iranning yadro pilanini iran éytqandek "tinchliqperwer" dep qarashqa bolmaydighanliqini bildürdi. Merkez ilgiri bu heqte teyyarlighan doklatidimu iranning yadro qoralliri yasash üchün heriket qiliwatqan bolushi mumkinlikini otturigha qoyghan idi.

Küzetküchilerning qarishiche, bügün b d t atom énérgiye merkizi bashliqi yukiya amanoning bu sözni qilishini mundaqche éytqanda "iran heqiqeten yadro qorali ishlepchiqirishqa urunuwatamdu yaki yoqmu?" deydighan talash - tartishlargha bérilgen bir xatime dep qarashqa bolidu.

Amérika awazining xewer qilishiche, iranning diniy lidéri ali hameyniy xelq'ara atom énérgiye merkizini terepbazliq bilen eyiblep, amérika bashchiliqidiki gherb döletlirini bu merkezni tesiri astigha éliwélish bilen eyiblidi. Iran hökümitimu yadro qorali yasimaqchi bolghanliqi heqqidiki pikirlerni qet'iy ret qildi.

Emma iran buni qanchilik ret qilishidin qet'iynezer, uning birleshken döletler teshkilati bilen bu mesile üstide hemkarlishishni ret qilishi we söhbetke otturidighanliqini bir qobul qilip, bir ret qilip tutruqsiz heriket qilishi xelq'ara jama'et teripidin "iran qesten mushundaq qilish arqiliq waqittin utmaqta" dep qaralmaqta . Hazir bir qisim döletler iran'gha derhal imbargoni artturush terepdari bolsimu, emma birleshken döletler teshkilatining besh da'imiy ezasidin biri bolghan xitay buni ret qilip, mesilini déplomatik yol bilen hel qilishni yaqlimaqta.

Stratégiyilik chüshenche institutining tetqiqatchisi özlem pinarning qarishiche, xitay gerche iran'gha imbargo qoyushta temkin bolushni éytip, ishni keynige sozuwatqan bolsimu, emma küntertipte boluwatqan ishlar iran'gha émbargoning alliqachan bashlighanliqidin dérek béridu. Mesilen, rusiyining yéqinda iran'gha sétip bermekchi bolghan "s - 300 tipliq" bashqurulidighan bomba batariyilirini "azraq mesile chiqip qaldi" dégen bahane bilen toxtitip qoyushi buning bir ipadisi. U hem bundin kéyinki imbargolar üchünmu muhim bir bashlinish.

Tetqiqatchi özlem pinarning qarishiche, rusiyining bundaq qilishi isra'iliye bash ministiri bényamin nétanyaxuning yéqinda moskwagha élip barghan ziyariti bilen munasiwetlik bolup, amérika bashchiliqidiki gherb döletliri uzundin béri rusiyige bu heqte bésim ishlitip kelgen.

Ötken peyshenbe küni xitay bilen iranning yadro pilanini muzakire qilish üchün isra'iliyining bash ministir mu'awini moshe ya'alon bashchiliqidiki yuqiri derijilik emeldarlardin terkip tapqan bir hey'etmu béyjinggha barghan idi. Amérika tashqi ishlar ministiri hillariy kilintonmu 2 - ayning otturilirida iran'gha imbargo jazasini éghirlashturush mesiliside iran'gha qoshna döletlerning raziliqini élish üchün qoltuq döletliride ziyaret élip barghan. U se'udi erebistandiki resmiy ziyariti jeryanida se'udi erebistandin iran'gha imbargo mesiliside xitayni maqul keltürüshni telep qilghan idi.

Dunya tinchliqi üchün iranning yadro pilanliri jiddiy bir tehdit dep qariliwatqan mushundaq bir peytte, xitayning passip turuwélishi pütün dunyaning diqqitini qozghawatqan bolup, közetküchiler bu heqte élan qilghan mulahiziliride xitayning iranning terepdari bolushini töwendikidek üch nuqtigha yighinchaqlimaqta.

Birinchisi, xitayning iran bilen bolghan énérgiye tijariti bolup, iran xitayni énérgiye bilen teminleydighan 3 - chong dölet.

Ikkinchisi, xitayning néfit zapisi we néfit burghilash téxnikisi qatarliq saheler boyiche iran'gha 100 milyard dollar qimmitide meblegh sélish ish pilanliri bar. Bumu kelgüside xitaygha zor miqdarda payda élip kélidighan türlerning biri.

Üchinchisi, iranning xitayning ottura sherq bilen yaxshi we uzun muddetlik dostluq munasiwetlirini tereqqiy qildurushigha hemmidin muhimi, amérika, yaponiye we türkiyining ottura asiyadiki tesirini azaytishigha yaraydighan bolushi.

Gerche dunyadiki küzetküchiler asasen xitayning öz menpe'etini közligenlikidin iran'gha imbargo qoyushni yaqilimaywatqanliqidek bir netijide ortaqlashqan bolsimu, emma xitay metbu'atlirida bu heqte chiqiwatqan mulahizilerde xitay mutexessisler buning eksini ilgiri sürmekte. Shinxu'a torida élan qilin'ghan mulahizilerde amérika hökümitining bir yandin iranning yadro mesilisini kötürüp chiqip, yene bir yandin xitayning mesililirini kötürüp chiqip, iran bilen xitaydin ibaret ikki döletke düshmenlik qiliwatqanliqi ilgiri sürülgen.

Shinxu'a xewer tori mulahiziside, "amérika tashqi ishlar ministiri hillariy klinton hazir bir yandin iranning yadro mesilisini tilgha alsa, yene bir yandin irandiki öktichi lidérlarni we yashlarni qutratmaqta, amérika bundaq qilish arqiliq emeliyette iran hökümitini aghdurup tashlash üchün özige meydan hazirlimaqta" dep baha bergen.

Istratégiyilik chüshenche institutining tetqiqatchisi özlem pinarning qarishiche, amérika, fransiye, gérmaniye we isra'iliye qatarliq döletlerning iran'gha imbargo qoyush qarari keskin. Xitay aghzida "sewrchan bolup, mesilini diplomatiye bilen hel qilish" kéreklikini ilgiri sürüwatqan bolsimu, emeliyette buninggha xitayning amérika bilen bolghan qosaq urushi seweb bolmaqta we iran her da'im bolghinidek, xelq'ara bésimlargha qarimay uran tawlashni dawam qilmaqta.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet