Қазақистанда уйғур һөкүмәт баш министири болуши мумкинму?

2007-01-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт

karim-masimof.jpg
Керим мәсүмоп. Нәшр һоқуқи http://www.massimov.kz Да

Енергийә байлиқлирини сетиш билән иқтисадий тәрәққияти башқа сабиқ совет иттипақи җумһурийәтлиригә қариғанда тез болуватқан қазақистан җумһурийитиниң рәһбири нурсултан назарбайев 9-январ күни һөкүмәт баш министирлиқ вәзиписигә 41 яшлиқ кәрим мәсүмопни тәвсийә қилди. Чүнки, дүшәнбә күни баш министир даниял әхмәтоп вәзиписидин истипа бәргән болуп, униң илтимасини назарбайев тәстиқлиғандин кейин, қазақистан һөкүмитигә йеңидин бир адәмни баш министирлиққа тәйинләш керәк болди. Президент назарбайевниң кәрим мәсүмопни баш министирлиққа тәвсийә қилиши бирдинла хәлқара мәтбуатларниң диққитини җәлп қилди һәмдә бир қисим мәтбуатлар униң уйғур миллитидин икәнликини әскәртти.

Назарбайев һөкүмәтни алмаштуруши мумкин

Қазақистан оттура асия районидики мол енергийә записиға игә мәмликәт. Униң йеқинқи йиллардин буянқи иқтисадий тәрәққияти болупму енергийә запаслирини шәрқ вә ғәрбий линийиләр бойичә сетишни тезлитиши җүмлидин хитайға нефит аққузуш туруба линийиси арқилиқ нефит екиспорт қилишидин кейин хәлқара енергийә истратегийичилири мәзкур дөләткә диққәт қилишқа башлиди.

8-январ күни қазақистан баш министири даниял әхмәтоп вәзиписипидин истипа бәргәндин кейин, көзәткүчиләр нурсултан назарбайевниң ички кабинет өзгәртиши елип берип, ташқи вә ички сиясәттә йеңидин тәңшәш йүргүзүшни пиланлаватқан болуши мумкинликини оттуриға қоюшти. Болупму, 9-январ күни президент назарбайев муавин баш министир кәрим мәсүмопни баш министирлиқ вәзиписигә тәйинләш һәққидә парламентқа тәвсийә қилғандин кейин техиму көп тәһлилләрниң пәйда болушини кәлтүрүп чиқарди.

Қазақистанниң хитайға қаратқан сиясити билән мунасивәтлик

Қазақистан мәтбуатлириниң учурлиридин қариғанда, нурсултан назарбайев тәвсийә қилған кәрим мәсүмоп, хитайда оқуған, хитай тилини вә хитай мәсилилирини яхши билгән мутәхәссис болуп, у 90-йилларда бейҗиң вә вухән қатарлиқ шәһәрләрдики алий мәктәпләрдә хитай тили һәм қанун өгәнгән. У йәнә бир мәзгил қазақистанниң үрүмчи вә шаң гаң қатарлиқ җайларда турушлуқ сода вәкили болған.

Қазақистанниң алмута шәһиридә яшайдиған сиясәтшунас қәһриман ғоҗәмбәрдиниң қаришичә, у иқтисадий истратегийә мәсилилирини яхши билидиған күчлүк мутәххәсистур. Қазақистан билән хитайниң сода-иқтисадий һәмкарлиқ мәсилилиридә кәрим мәсүмоп рәһбири вәзипиләрни өтигән болуп, у нурсултан назарабайевниң хитай ишлиридики муһим мәслиһәтчилиридин биригә айланған.

Америка авази радиосиниң учуридин қариғанда, москва хәлқара мунасивәтләр иниститутиниң профәссори гусейевниң қаришичә, нурсултан назарбайев техи йеқиндила хитайни зиярәт қилип, бир қатар келишимләргә қол қойди шуниң билән бир вақитта у йәнә хитайға тутушидиған иккинчи нефит аққузуш турубиси һәмдә тәбиий газ турубиси ясашқа қошулди. Униң хитай зиярити қазақистанниң хитай билән болидиған иқтисадий, сиясий вә енергийә һәмкарлиқлириниң муһим бир қисими болуп, шуңа у хитайни яхши билидиған мәсүмопни баш министир қилишни халиған.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди гусейевниң пикригә асасән қошулидиғанлиқини билдүрсиму, бирақ кәрим мәсүмопниң мәзкур юқири һоқуққа тәйинлинишиниң ички вә ташқи икки тәрәплик сәвәбтин икәнликини көрсәтти. Униң қаришичә, кәрим мәсүмоп президентниң оттуранчи күй оғлиниң гуруһи йәни нефит саһәсигә мунасивәтлик адәмдур.

Лекин, қәһриман ғоҗамбәрдиниң тәкитлишичә, назарбайев бурундинла даниял әхмәтопни тәнқид қилған болуп, баш министирини алмаштуруш қазақистанда даим болуп туридиған иштур, әхмәтопниң һоқуқтин кетидиғанлиқ хәвири өткән йили мәйданға чиққан. Кәрим мәсүмопни баш министирлиққа қоюш әмәлийәттә қазақистанниң ички қисмидики қәбилиләр йәни "үч йүзи" һәм юртларниң һоқуқ мәсилисигә мунасивәтлик болуп, әгәрдә униң уйғур икәнлики раст болса, у чағда у һакимийәт талишидиған һеч қайси "йүзигә" тәвә әмәс адәм болиду. Әмма, у иқтисадни яхши билгән адәм болсиму, әмма униң мустәқил бир сиясий мәйдани болуши йоқ болуши мумкин.

Кәрим мәсүмоп уйғурму?

Рус анализчиси хилупинниң мақалисидә көрситилишичә, кәрим мәсүмоп қазақ әмәс, йәни уйғурдур. Униңдин башқа йәнә азадлиқ радиосиниң учуридиму мәсүмопниң уйғур икәнликини көрситилгән. Бирақ қәһриман ғоҗамбәрди бу һәқтә тохтилип, мәсүмопниң буниңдин бир қанчә йил илгири "карван" гезити мухбириниң зияритини қобул қилғанда, мухбирниң "сиз уйғурму?" дегән соалиға, "яқ мән қазақ " дәп җаваб бәргәнлики. Униң уйғурлуқиниң мәхпий иш икәнлики, әмма, униң уйғурлардин икәнлики вә хитайда оқуғанлиқи һәққидә гәпләр барлиқини оттуриға қойди. Лекин, униң ейтишичә, кәрим мәсүмопниң уйғур болуш болмаслиқи уйғурлар үчүн бәрибир, у қазақистан һөкүмитиниң сияситини иҗра қилиду.

Мәркизий асия дөләтлири җүмлидин қазақистанниң хитай билән болидиған иқтисадий мунасивәтлири қоюқлашқансери, уйғурларниң сиясий һәрикәтлиригә сәлбий тәсир пәйда болидиғанлиқини илгири сүргән қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди қазақистан президентиниң қазақистанни йеқин кәлгүсидә дунядики иқтисадий тәрәққи қилған 50 дөләтниң биригә айландуруш үчүн һәрикәт қилидиғанлиқини билдүргәнликини әскәртип, назарбайевниң бу пиланни әмәлгә ашурушта мәсүмопқа тайинишни ойлашқан болуши мумкинликини көрсәтти.

Қазақистанда уйғурлардин муһим әрбаблар йетишип чиққан

Қазақистан һөкүмитиниң санлиқ мәлумати бойичә алғанда, бу җумһурийәттә 300 миңға йеқин уйғур яшайду (әмәлийәттә сан буниңдин көп болуши мумкин). 20-Әсирниң 20- 30-60-йиллирида уйғурлардин көплигән юқири дәриҗилик рәһбири кадирлар йетишип чиқип, сабиқ қазақистан иттипақдаш җумһурийитиниң алий рәһбирий орунлирида хизмәт қилған. Мәсилән, уйғур коммунстлиридин абдулла розибақийев 20-30-йилларда қазақистанниң муһим юқири дәриҗилик рәһбәрлик вәзипилирини ақтурған болуп, у, илгири кейин министирлиқ вәзипилирини һәм қизил орда, йәттә су областлиқ партийә комитетлириниң баш секритарилиқ вәзипилирини беҗиргән.

Исмаил таһироп қазақистан партийә вә маарип орунлирида юқири рәһбәрлик вәзипиләрдә болған, әлийев болса, узун йиллар министирлиқ вәзиписини ақтурған.

Өткән әсирниң 60-йиллириға кәлгәндә, уйғурлардин исмаил йүсүпов москва тәрипидин қазақистан компартийисиниң биринчи секритарилиқ вәзиписигә тәйинлинип, уда икки йил мәзкур иттипақдаш җумһурийәтни биринчи номурлуқ шәхс сүпитидә башқурған иди. Исмаил йүсүпов қазақистанға рәһбәр болған вақит хрушев рәһбәрликидики совет иттипақи билән мав зедоң башчилиқидики хитайниң зиддийәтлири юқири пәллигә чиққан дәвр болуп, көзәткүчиләр исмаил йүсүповниң қазақистанға рәһбәрлик вәзиписигә тәйинлинишиниң совет иттипақиниң хитайға вә уйғурларға қаратқан сиясити билән мунасивәтлик икәнликини оттуриға қоюшиду. (Үмидвар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт