"Uyghurlarning qisqiche tarixi" we "xitaydiki insan heqliri depsendichiliki" gérmaniyide

2006-09-29
Élxet
Pikir
Share
Print

D u q re'isi erkin aliptékin ependi teripidin hazirlinip, gérmanche neshir qilin'ghan "Uyghurlarning qisqiche tarixi" we "xitaydiki insan heqliri depsendichiliki" namliq ikki kitabche, gérmaniye puqraliri arisida keng tarqitilmaqta.

Bu kitabchilar, xitay tarixchiliri, chet'el tarixchiliri we uyhurlarning insan heqliri mesilisige köngül bölüwatqan xelq'aradiki her sahe zatlarning hazirgha qeder Uyghurlar heqqide élan qilghan ilmiy eserlirini menbe qilghan bolup, her bir pikir, her bir tarixi weqening qaysi menbedin élin'ghanliqi hem uning delil – ispatliri kitabning izahat qismida éniq eskertilgen. Eser mezmunining ilmiy hem ishenchilik bolushigha kapaletlik qilish yüzisidin qollinilghan bu usul, "Uyghurlarning qisqiche tarixi" we "xitaydiki insan heqliri depsendichiliki" namliq bu ikki kitabchining qayil qilish hem tesir körsitish küchini alahide ashurghan.

"Uyghurlarning qisqiche tarixi"

"Uyghurlarning qisqiche tarixi" namliq eserning kirish söz qismida, Uyghur millitining étnik menbesi, miladidin ilgiriki 200 – yillarda Uyghurlargha mensup bolghan büyük zémin kölimi, Uyghurlarning tarixta qurghan seltenetlik impériyiliri we döletliri qisqiche bayan qilin'ghan. Shundaqla, 1876 – yili Uyghur wetinining manjular teripidin istila qilinip, 1884 – yili 11 – ayning 18 – künidin étibaren "shinjang" dégen namda atilip kelgenliki, Uyghurlarning 1933 – yili we 1944 – yili ikki qétim "sherqiy türkistan jumhuriyiti" ni qurup, özlirining asaretlik tarixigha xatime bergen bolsimu, 1949 – yili yene xitay istilasigha duchar bolghanliqi sherhilen'gen.

Hejmi kichik we mezmuni mol bolghan bu eserde yene, Uyghur medeniyiti, Uyghur yéziqi, Uyghur edebiyati, Uyghurlarning diniy étiqadi, pen – téxnikisi, qol hünerwenchiliki, tibabet ilmi, binakarliq, heykeltarashliq, sen'et we muzika ilimlirige qeder keng tonushturulghan.

"Xitaydiki insan heqliri depsendichiliki"

"Xitaydiki insan heqliri depsendichiliki" namliq kitabchining hejmi we mezmuni bir qeder zor bolup, uningda Uyghurlarning hazirqi taraytilghan zimin kölimi, azaytilghan nopus sani, xitay hökümitining Uyghurlarning diniy étiqadini, milliy en'enisini, medeniyet – sen'itini, tarixini we barliq insaniy heq – hoquqlirini depsende qilish qilmishliri emeliy pakitliri bilen otturigha qoyulghan. Xitayning assimilyatsiye siyasitining qaysi derijide élip bériliwatqanliqi, pilanliq tughut siyasiti arqiliq yürgüzüliwatqan qirghinchiliqlar, pikir erkinliki, metbu'at erkinliki, söz erkinlikining qaysi derijide qamal qiliniwatqanliqi we buningdin kélip chiqqan paji'eler, bügünki xitay siyasitining mahiyiti qatarliq chong témilar nahayiti keng yorutup bérilgen. Pütünley chet'ellik zatlarning qelimi bilen tilgha élin'ghan weqeliklerning pakit süpitide otturigha qoyulishi, mezkur eserni zor hayati küchke ige qilghan.

Bu kitabche öz nöwitide yene, xitayning "shinjang ezeldin junggoning ayrilmas bir qismi" dégen sepsetisige bergen küchlük reddiye bolup hésablinidiken. Shundaqla, xitayning Uyghurlar heqqide élan qiliwatqan bügünki yasalma tarixlirini ret qilidighan zor delil sanilidiken.

"Uyghurlarning qisqiche tarixi" we "xitaydiki insan heqliri depsendichiliki" namliq bu ikki kitabche, öz millitini gérmanlargha yéterlik derijide chüshendürüsh meqsidige yételmigen gérmaniye Uyghurliri üchün yaxshi bir destur bolup qalghan. D u q ning teshebbusi we her sahe Uyghurlarning teshebbuskarliqi bilen bu kitabchilar nöwette, gérmanlar arisida keng tarqitilip, nahayiti yaxshi tesir peyda qilghan.

D u q teripidin neshirdin chiqqan "Uyghurlarning qisqiche tarixi" we "xitaydiki insan heqliri depsendichiliki" namliq bu ikki kitabche, yawropa miqyasida Uyghurlar heqqide nisbeten toluq melumat bergen tunji eser bolup hésablinidiken. (Ekrem)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet