Көзәткүчиләр: 'хитайниң аптономийә қанунини һәқиқий яхшилишида үмид зор әмәс'

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, 2008 - йилдики "14 - март тибәт вәқәси" һәм бултур яз пәслидики "5 - июл үрүмчи вәқәси" дин кейин, хитай һөкүмити хитайдики 5 аптоном районниң һазирқи аптономийә түзүмигә өзгәртиш киргүзүп, бу районларниң аптономийә түзүмини яхшилайдиғанлиқини билдүргән.
Мухбиримиз миһрибан
2010-03-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2009-Йили 6‏-июл күни сәйшәнбә күни үрүмчи вақти саәт 2 әтрапида, 300 әтрапидики хитай, қоллирида калтәк-чомақ вә гүрҗәк көтүргән һалда, үрүмчиниң хәлқ мәйданида топлишип йүрүш башлиған. Сүрәт, хитайларниң үрүмчи кочилиридики көрүнүши.
2009-Йили 6‏-июл күни сәйшәнбә күни үрүмчи вақти саәт 2 әтрапида, 300 әтрапидики хитай, қоллирида калтәк-чомақ вә гүрҗәк көтүргән һалда, үрүмчиниң хәлқ мәйданида топлишип йүрүш башлиған. Сүрәт, хитайларниң үрүмчи кочилиридики көрүнүши.
AFP Photo

Әмма хитай вәзийитини көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай бу 60 йилдин буян әслидики аптономийә қанунида бәлгиләнгән қанунлириниму һечқачан иҗра қилип бақмиған болуп, гәрчә бу қетим аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзгән тәқдирдиму, бу қанунлар йәнила қәғәз йүзидики қуруқ шоар болуп қелиши мумкин икән.

Америка авази радио истансисиниң мухбири җаң нәнниң бейҗиңдин хәвәр қилишичә, хитай иҗтимаий пәнләр академийисиниң муавин баш катиби, хитай милләтләр комитетиниң башлиқи профессор хав шийүән 28 - март күни, америка авази радиоси мухбириниң зияритини қобул қилип, нөвәттә хитайда, хитайдики 5 аптоном райониниң әслидики аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзүш хизмити елип бериватқанлиқини билдүргән.

Профессор хав шийүән сөзидә, бу қетимлиқ өзгәртиш хизмитидә асаслиқи һәр қайси аптоном районларниң иқтисади мәнпәәти чиқиш нуқтиси қилинип, аптоном районларниң иқтисадий мәнпәәт җәһәттики һоқуқи илгирикигә қариғанда бир қәдәр гәвдилик һалда капаләнләндүрүлидиғанлиқини билдүргән, әмма у бу қетимлиқ аптоном район қануниға өзгәртиш киргүзүш хизмитиниң қачан тамамлинидиғанлиқи һәққидә тохталмиған. Униң билдүрүшичә, нөвәттә ички моңғул аптоном райони билән гуаңши җуаңзу аптоном райониниң қанун йеңилаш қәдими бир қәдәр тезрәк болмақта икән.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, бу қетимлиқ аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзүш асаслиқи иқтисадий җәһәттики мәсилиләргә қаритилған болуп, һәр қайси аптоном районларниң сиясий - қанун җәһәттики һоқуқ мәсилиси оттуриға қоюлмиған. Мәсилән, бу қетимлиқ қанун лайиһисидә далай лама оттуриға қойған " чоң тибәт" тәшәббуси дөләтни парчилаш ғәризидә болғанлиқ" дәп қарилип, хитайниң аптономийә қануниға зит дәп рәт қилинған. Кишиләр тәрипидин" уйғур аптоном районидики мустәқил кинәзлик" дәп қариливатқан " биңтуән" мәсилиси тилға елинмиған.

Әмма, хитайдики милләтләр қануни һәм милләтләр мунасивитини көзәткүчиләр, нөвәттә хитай һөкүмити елип бериватқан аптономийә қануниға түзитиш киргүзүш лайиһисигә нисбәтән соғуқ позитсийидә болуватқанлиқини билдүрүшмәктә. Бүгүн "бейҗиң баһари" жорнилиниң баш муһәррири ху пиң әпәнди һәм америкидики уйғур зиялиси елшат әпәнди зияритимизни қобул қилип өз қарашлирини оттуриға қоюшти.

Ху пиң әпәнди хитайниң бу қетимқи аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзүшидики сәвәб һәққидә тохтилип мундақ деди. "Хитайниң бу қетим әслидики аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзүшни қарар қилған вақти дәл 2008 - йилдики тибәт вәқәси һәм бултурқи 5 - июл үрүмчи вәқәси" дин кейинки мәзгилгә тоғра кәлгән болуп, бу хитай һөкүмитиниң әслидики аптономийә қанунида мәсилә барлиқини етирап қилғанлиқини көрситип турупту. Өткән әсирниң 80 - йиллиридила хитай һөкүмити илгирики аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзүдиғанлиқини елан қилған болсиму, лекин 1989 - йилдики 4 - май вәқәсидин кейин бу мәсилә ташлап қоюлған иди. Буниң өзи әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң өз қанунида сақлиниватқан мәсилиләрни һечқачан етирап қилмиғанлиқини һәм өз хаталиқини түзитиш нийитиниң йоқлуқини ипадиләп турупту."

Америкидики уйғур зиялиси елшат әпәнди болса, хитайниң бу нөвәтлик аптоном район қанун лайиһисигә өзгәртиш киргүзүшиниң сәвәби һәққидики қаришини оттуриға қоюп, буниң хитай һөкүмитиниң әслидики аптономийә сияситиниң пүтүнләй мәғлуп болғанлиқини етирап қилғанлиқи сәвәбидин икәнликини көрсәтти.

Бу қетимлиқ қанун лайиһисидә, пәқәтла райондики милләтләрниң иқтисади әһвалини яхшилаш һәққидики мәсилиләрла оттуриға қоюлуп, һәқиқий һәл қилишқа тегишлик болған уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләрниң қануни һоқуқ җәһәттин баравәр болуш қатарлиқ мәсилилириниң тилға елинмиғанлиқини тәкитлигән ху пиң әпәнди мундақ деди: "хитай һөкүмити бу районларда пәқәтла иқтисадий җәһәттин йүксәлдүрүшнила оттуриға қоюп, райондики йәрлик милләтләргә маддий җәһәттинла азрақ мәнпәәт бериш арқилиқ, улар тәләп қиливатқан һәқиқий һалдики баравәрлик һоқуқидин өзини қачурмақчи болуватиду. Һазир улар мәйли уйғурлар болсун яки тибәтләр болсун уларниң қанун җәһәттин баравәр болуш тәлипини ойлашқини йоқ, бу милләтләрниң миллий ғурурини, мәдәнийитини аяқ - асти қиливатиду, униң үстигә 60 йилдин буян бу район хәлқигә иқтисадий җәһәттин һәқиқий мәнпәәт берип бақмиди. Бундақ болғандин кейин әлвәттә уларниң наразилиқи қозғилиду - дә. Мана бүгүнки күндиму хитай коммунист һөкүмити бу мәсилидин өзини қачурмақта, уларниң далай лама оттуриға қойған "чоң тибәт" лайиһисини қобул қилмаслиқи, уйғур районидики биңтуәнни бикар қилмаслиқи, районға көпләп көчмән йөткиши мана мушу сәвәбтин болуватмақта."

Елшат әпәнди өзиниң бу һәқтики қаришини оттуриға қоюп, хитай һөкүмитиниң райондики хәлқниң иқтисадини яхшилаймиз дейишиниң әмәлийәттә, районда сақлиниватқан миллий мәсилини һәл қилиш нийитиниң йоқлуқини, уйғурларға қанун җәһәттин һәқиқий баравәрлик һоқуқи беришни халимиғанлиқини, районда йүргүзүватқан мустәмликичилик сияситиниң давамлишишиниң бешарити икәнликини тәкитлиди.

Елшат әпәнди йәнә, хитайниң бу қетимқи аптоном районларниң қануний һоқуқиға өзгәртиш киргүзүшиниң әмәлийәттә йәнила бир қетимлиқ алдамчилиқ сиясити икәнликини оттуриға қойди.

Ху пиң әпәнди болса, өзиниң хитай һөкүмитиниң бу қетимлиқ аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзүшигә қарита һечқандақ үмидвар позитсийидә болмайдиғанлиқини ипадиләп мундақ деди: "мән хитайниң бу қетимқи аптономийә қануниға өзгәртиш киргүзүдиғанлиқи һәққидики вәдисигә үмидвар позитсийидә болмаймән. Мениңчә һазирқи мәсилә пәқәт аз санлиқ милләтләргила қаритилған қанун мәсилиси әмәс, бәлки пүткүл хитай дөлитидики хитай миллити районидики қанундиму зор мәсилиләр мәвҗут болуп турмақта. Хитай һөкүмитиниң болса буларға нисбәтән һәқиқий ислаһат елип бериш нийити һечқачан болғини йоқ."

Дуня уйғур қурултийи болса, хитайниң бу 60 йил җәрянида уйғурлар үстидин йүргүзүп келиватқан аталмиш аптономийә сияситини мустәмликә һәм булаңчилиқ сиясити дәп әйибләп келиватқан болуп, дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң бу қетимқи аптономийә һоқуқи қануниға өзгәртиш киргүзимиз дегининиң әмәлийәттә йәнила бир алдамчилиқ икәнликини, уйғурлар пәқәт өз земиниға болған игилик һоқуқини һәқиқий қолға алғандила, өз байлиқидин мустәқил пайдилинип, һәқиқий демократийидин бәһримән болидиғанлиқини билдүрди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт