Közetküchiler: 'xitayning aptonomiye qanunini heqiqiy yaxshilishida ümid zor emes'

Xewerlerdin melum bolushiche, 2008 - yildiki "14 - mart tibet weqesi" hem bultur yaz peslidiki "5 - iyul ürümchi weqesi" din kéyin, xitay hökümiti xitaydiki 5 aptonom rayonning hazirqi aptonomiye tüzümige özgertish kirgüzüp, bu rayonlarning aptonomiye tüzümini yaxshilaydighanliqini bildürgen.
Muxbirimiz mihriban
2010-03-29
Élxet
Pikir
Share
Print
2009-Yili 6‏-iyul küni seyshenbe küni ürümchi waqti sa'et 2 etrapida, 300 etrapidiki xitay, qollirida kaltek-chomaq we gürjek kötürgen halda, ürümchining xelq meydanida topliship yürüsh bashlighan. Süret, xitaylarning ürümchi kochiliridiki körünüshi.
2009-Yili 6‏-iyul küni seyshenbe küni ürümchi waqti sa'et 2 etrapida, 300 etrapidiki xitay, qollirida kaltek-chomaq we gürjek kötürgen halda, ürümchining xelq meydanida topliship yürüsh bashlighan. Süret, xitaylarning ürümchi kochiliridiki körünüshi.
AFP Photo

Emma xitay weziyitini közetküchilerning qarishiche, xitay bu 60 yildin buyan eslidiki aptonomiye qanunida belgilen'gen qanunlirinimu héchqachan ijra qilip baqmighan bolup, gerche bu qétim aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzgen teqdirdimu, bu qanunlar yenila qeghez yüzidiki quruq sho'ar bolup qélishi mumkin iken.

Amérika awazi radi'o istansisining muxbiri jang nenning béyjingdin xewer qilishiche, xitay ijtima'iy penler akadémiyisining mu'awin bash katibi, xitay milletler komitétining bashliqi proféssor xaw shiyüen 28 - mart küni, amérika awazi radi'osi muxbirining ziyaritini qobul qilip, nöwette xitayda, xitaydiki 5 aptonom rayonining eslidiki aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzüsh xizmiti élip bériwatqanliqini bildürgen.

Proféssor xaw shiyüen sözide, bu qétimliq özgertish xizmitide asasliqi her qaysi aptonom rayonlarning iqtisadi menpe'eti chiqish nuqtisi qilinip, aptonom rayonlarning iqtisadiy menpe'et jehettiki hoquqi ilgirikige qarighanda bir qeder gewdilik halda kapalenlendürülidighanliqini bildürgen, emma u bu qétimliq aptonom rayon qanunigha özgertish kirgüzüsh xizmitining qachan tamamlinidighanliqi heqqide toxtalmighan. Uning bildürüshiche, nöwette ichki mongghul aptonom rayoni bilen gu'angshi ju'angzu aptonom rayonining qanun yéngilash qedimi bir qeder tézrek bolmaqta iken.

Xewerlerdin melum bolushiche, bu qétimliq aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzüsh asasliqi iqtisadiy jehettiki mesililerge qaritilghan bolup, her qaysi aptonom rayonlarning siyasiy - qanun jehettiki hoquq mesilisi otturigha qoyulmighan. Mesilen, bu qétimliq qanun layihiside dalay lama otturigha qoyghan " chong tibet" teshebbusi döletni parchilash gherizide bolghanliq" dep qarilip, xitayning aptonomiye qanunigha zit dep ret qilin'ghan. Kishiler teripidin" Uyghur aptonom rayonidiki musteqil kinezlik" dep qariliwatqan " bingtu'en" mesilisi tilgha élinmighan.

Emma, xitaydiki milletler qanuni hem milletler munasiwitini közetküchiler, nöwette xitay hökümiti élip bériwatqan aptonomiye qanunigha tüzitish kirgüzüsh layihisige nisbeten soghuq pozitsiyide boluwatqanliqini bildürüshmekte. Bügün "béyjing bahari" zhornilining bash muherriri xu ping ependi hem amérikidiki Uyghur ziyalisi élshat ependi ziyaritimizni qobul qilip öz qarashlirini otturigha qoyushti.

Xu ping ependi xitayning bu qétimqi aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzüshidiki seweb heqqide toxtilip mundaq dédi. "Xitayning bu qétim eslidiki aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzüshni qarar qilghan waqti del 2008 - yildiki tibet weqesi hem bulturqi 5 - iyul ürümchi weqesi" din kéyinki mezgilge toghra kelgen bolup, bu xitay hökümitining eslidiki aptonomiye qanunida mesile barliqini étirap qilghanliqini körsitip turuptu. Ötken esirning 80 - yilliridila xitay hökümiti ilgiriki aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzüdighanliqini élan qilghan bolsimu, lékin 1989 - yildiki 4 - may weqesidin kéyin bu mesile tashlap qoyulghan idi. Buning özi emeliyette xitay hökümitining öz qanunida saqliniwatqan mesililerni héchqachan étirap qilmighanliqini hem öz xataliqini tüzitish niyitining yoqluqini ipadilep turuptu."

Amérikidiki Uyghur ziyalisi élshat ependi bolsa, xitayning bu nöwetlik aptonom rayon qanun layihisige özgertish kirgüzüshining sewebi heqqidiki qarishini otturigha qoyup, buning xitay hökümitining eslidiki aptonomiye siyasitining pütünley meghlup bolghanliqini étirap qilghanliqi sewebidin ikenlikini körsetti.

Bu qétimliq qanun layihiside, peqetla rayondiki milletlerning iqtisadi ehwalini yaxshilash heqqidiki mesililerla otturigha qoyulup, heqiqiy hel qilishqa tégishlik bolghan Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerning qanuni hoquq jehettin barawer bolush qatarliq mesililirining tilgha élinmighanliqini tekitligen xu ping ependi mundaq dédi: "xitay hökümiti bu rayonlarda peqetla iqtisadiy jehettin yükseldürüshnila otturigha qoyup, rayondiki yerlik milletlerge maddiy jehettinla azraq menpe'et bérish arqiliq, ular telep qiliwatqan heqiqiy haldiki barawerlik hoquqidin özini qachurmaqchi boluwatidu. Hazir ular meyli Uyghurlar bolsun yaki tibetler bolsun ularning qanun jehettin barawer bolush telipini oylashqini yoq, bu milletlerning milliy ghururini, medeniyitini ayaq - asti qiliwatidu, uning üstige 60 yildin buyan bu rayon xelqige iqtisadiy jehettin heqiqiy menpe'et bérip baqmidi. Bundaq bolghandin kéyin elwette ularning naraziliqi qozghilidu - de. Mana bügünki kündimu xitay kommunist hökümiti bu mesilidin özini qachurmaqta, ularning dalay lama otturigha qoyghan "chong tibet" layihisini qobul qilmasliqi, Uyghur rayonidiki bingtu'enni bikar qilmasliqi, rayon'gha köplep köchmen yötkishi mana mushu sewebtin boluwatmaqta."

Élshat ependi özining bu heqtiki qarishini otturigha qoyup, xitay hökümitining rayondiki xelqning iqtisadini yaxshilaymiz déyishining emeliyette, rayonda saqliniwatqan milliy mesilini hel qilish niyitining yoqluqini, Uyghurlargha qanun jehettin heqiqiy barawerlik hoquqi bérishni xalimighanliqini, rayonda yürgüzüwatqan mustemlikichilik siyasitining dawamlishishining béshariti ikenlikini tekitlidi.

Élshat ependi yene, xitayning bu qétimqi aptonom rayonlarning qanuniy hoquqigha özgertish kirgüzüshining emeliyette yenila bir qétimliq aldamchiliq siyasiti ikenlikini otturigha qoydi.

Xu ping ependi bolsa, özining xitay hökümitining bu qétimliq aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzüshige qarita héchqandaq ümidwar pozitsiyide bolmaydighanliqini ipadilep mundaq dédi: "men xitayning bu qétimqi aptonomiye qanunigha özgertish kirgüzüdighanliqi heqqidiki wedisige ümidwar pozitsiyide bolmaymen. Méningche hazirqi mesile peqet az sanliq milletlergila qaritilghan qanun mesilisi emes, belki pütkül xitay dölitidiki xitay milliti rayonidiki qanundimu zor mesililer mewjut bolup turmaqta. Xitay hökümitining bolsa bulargha nisbeten heqiqiy islahat élip bérish niyiti héchqachan bolghini yoq."

Dunya Uyghur qurultiyi bolsa, xitayning bu 60 yil jeryanida Uyghurlar üstidin yürgüzüp kéliwatqan atalmish aptonomiye siyasitini mustemlike hem bulangchiliq siyasiti dep eyiblep kéliwatqan bolup, dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümitining bu qétimqi aptonomiye hoquqi qanunigha özgertish kirgüzimiz déginining emeliyette yenila bir aldamchiliq ikenlikini, Uyghurlar peqet öz zéminigha bolghan igilik hoquqini heqiqiy qolgha alghandila, öz bayliqidin musteqil paydilinip, heqiqiy démokratiyidin behrimen bolidighanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet