Mehmut qeshqiri yurti qeshqerde xatirilendi

Uyghur xelqining 11 ‏ - esirde yashighan tilshunas mutepekkuri mehmut qeshqiri tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh pa'aliyiti alimning yurti qeshqerde ötküzülgen.
Muxbirimiz erkin
2008-12-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, 2008 - yili 10 - ayning 17 - küni türkiyining shimalidiki qaradéngiz boyigha jaylashqan rize wilayitide mehmut qeshqirining tughulghanliqining 1000 - yilliqi munasiwiti bilen xelqaraliq mexmut qeshqiri ilmiy muhakime yighini échiliwatqan rize uniwérsitétining lozunka ésilghan binasi.
Süret, 2008 - yili 10 - ayning 17 - küni türkiyining shimalidiki qaradéngiz boyigha jaylashqan rize wilayitide mehmut qeshqirining tughulghanliqining 1000 - yilliqi munasiwiti bilen xelqaraliq mexmut qeshqiri ilmiy muhakime yighini échiliwatqan rize uniwérsitétining lozunka ésilghan binasi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Cheklik kölemdiki gheyri hökümet xaraktérlik bu pa'aliyet qeshqerdiki bezi ammiwi guruhlarning sahipxanliqida ötküzülgen bolup, pa'aliyetke qeshqerdiki bir qisim namdar ziyaliylar qatnashqan.

Pa'aliyetni teshkilligüchiler pa'aliyetning chong kölemlik we daghdugha bilen ötküzülüshini oylashqan, lékin weziyetning cheklimisi tüpeyli zor kölemlik pa'aliyet élip bérishqa shara'it yar bermigen.

27 ‏ - Dékabir küni11 ‏ - esirdiki Uyghur mutepekkuri mehmut qeshqirining yurti qeshqerde ötküzülgen alimni xatir - lesh pa'aliyiti b d t 2008 ‏ - yilni mehmut qeshqiri yili, dep tizimgha alghandin béri dunyaning bir qisim döletliride mehmut qeshqiri tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen élip bériliwatqan bir qatar pa'aliyetlerning bir qisimi.

Bu qeshqerdiki ammiwi guruhlarning mehmut qeshqirining tughulghan yurtida tunji qétim öz aldigha pa'aliyet uyushturup, uning 1000 yilliqini xatirilishidur. 27 ‏ - Dékabirdiki xatirilesh pa'aliyitini qeshqer "bilkent til terbiye merkizi" bilen "esirim shé'iriyet munbiri" uyushturghan bolup, pa'aliyet qeshqer pidagogika institutining kona derwaza yénidiki nurlan téz tamaqxanisining 2 ‏ - qewitide ötküzülgen.

Mehmut qeshqirini xatirilesh pa'aliyitini uyushturghan shexslerning biri " bilkent til terbiyilesh merkizi" diki ismini ashkarilashni xalimaydighan bir zat radi'omizgha pa'aliyet toghrisida melumat berdi. "Tebriklesh pa'aliyitige pidagogika institutining oqughuchiliri bolup 200 dek adem qatnashti. Pa'aliyetke qatnashqan 50 dek edib bizning bilkent terbiyilesh merkizi bilen esirim shé'iriyet munbirige béghishlima yézip berdi. Qurbanjan rozi sheyda'iy özining hösni xet esirini teqdim qildi. 7 ‏ - We 5 ‏ - otturidiki oqutquchilar bir qisim eserlirini sogha qildi. Pa'aliyet addi - sadda bolghan bolsimu, qeshqerdiki shundaqla aptonom rayonimizdiki edibler eng köp qatnashqan tebriklesh pa'aliyiti boldi. Bu pa'aliyet bilkent terbiyilesh merkizi bilen esirim shé'iriyet munbiri shexsi ötküzgen pa'aliyet. Lékin pa'aliyetke hökümetning neshriyat, sen'et we qeshqer wilayetlik gézitxanidiki bir qisim rehberler öz shexsi namida qatnashti. Bu pa'aliyet dölet ichidiki resmi yighin tüsini almighan. Bundaq bolushtiki seweb waqit bir az jiddi bolghach , testiqlitishqa amalimiz bolmay, dostlar chéyigha oxshash addi ötküzüshke toghra keldi. Lékin sorunning keypiyati chong yighinlardin qélishmaydighan derijide qizghin boldi."

Qeshqerning edebiyat - sen'et sépidiki namdar ziyaliylar, sha'irlar teklip qilin'ghan pa'aliyetke qatnashqan ishtirakchilar ichide haji mirzahid kérimi, abliz ömer enjani, ömer osman shipatékin, ablikim rozi , qurbanjan rozi sheyda'iy, chimen'gül awutlargha oxshash sha'ir, xettatlar, sen'etkarlar we ziyaliylar bar idi.

Sha'ir ömer osman shipatékin, esirim munbiridiki sadaqetjanlar shé'irlar oqughan. Haji mirzahid kérimi qatarliqlar mehmut qeshqiri we uning türkiy tillar diwani toghrisida nutuqlar sözligen. Ömer osman shipatékin yene mehmut qeshqirining ewladlar nesebnamisini éniqlash jeryanidiki izdinishi toghrisida melumat bergen.

Bilkent terbiyilesh merkizidiki ismini ashkarilashni xalimaydighan yuqiriqi zat mehmut qeshqirini xatirileshtiki meqsitining " özlükni tonush" ikenlikini bildürdi. " Bir éghiz söz bilen éytqanda özlükni tonushdin dérek béridu. Bu néme dégenlik dégende , biz bu yerde yashawatimiz, her xil medeniyetning tesirige uchraymiz, deymiz , lékin biz özlükimizni tonup özimizning millitining shundaqla özimizning ata ‏ - bowisining yolidin méngip shu arqiliq zamaniwiyliqimizni hés qilmisaq, biz tereqqi qilimiz we yaki özimizni tonutimiz, dégenlik héchnémidin dérek bermeydu. Shunga birla éghiz söz bilen éytqanda ) mehmut qeshqirini xatirilesh( özini tonushtin dérek béridu, dep oylaymen."

Mehmut qeshqirini xatirilesh pa'aliyiti xitay tili Uyghur élide keng - kölemlik omumlashturuluwatqan, Uyghur yesli we bashlan'ghuch ma'aripini xitay tilida yolgha qoyush teshebbus qiliniwatqan, Uyghur tilining siyasi, ijtima'iy turmushtiki roli barghanséri ajizlishiwatqan bir mezgilde ötküzülgen bolup, bu hadise Uyghur ziyaliylirida jiddiy endishe yaratmaqta idi. Bu qétimqi pa'aliyetni uyushturghan kishilerning yene biri, bilkent terbiyilesh merkizidiki yene bir zat, bu pa'aliyetning Uyghur perzentliride ana til söygüsini küchlendürüshini ümid qildi.

U mundaq deydu": méningche hazirqi shara'itta bizning tilimiz bolupmu xenzu tilining nahayiti küchlük bésimigha uchrawatidu, bizning shinjang shara'itida mesilen , hazir mekteplirimizning hemmisi qosh tilliq bolup ketti. Ata - anilar peqet jénini béqish üchünla balilirini xenzuche mektepte oqutuwatidu. Chong boluwatqan balilirimiz pütünley özining medeniyitini unutqan. Tipik xenzu medeniyitige masliship ketken balilar chong boluwatidu. Meyli ularning kiyim ‏ - kéchiki, yürüsh - turushi yaki xuy - peyli dégen tereplerdinmu bular peqet özini yoqitip qoyghan kishilernila terbiyilewatidu .... Emdi biz mushundaq bir pa'aliyet qilip, yashlarning kallisida bu jahan mundaqken, bizning bir alimimizni pütkül dunya qollawétiptu, biz esli mundaq bir ademkenmiz, biz bundin kéyin qandaq yashisaq bolidu. Biz öginish ishlirimizda we kéyinki ishlirimizda biz némini oylisaq bolidu, dégen nersilerni kallisida tonup yashisun, dégen asasta bu pa'aliyetni élip barghan."

Lékin yuqiriqi zat bu qétimqi pa'aliyetke qatnashqanlar sani we pa'aliyetning kölimi cheklik da'iride bolup qalghanliqini, esli mehmut qeshqirining öz yurtida zor kölemlik we daghdugha bilen xatirilinishi kérek bolsimu, lékin weziyetning buninggha yar bermigenliki, qeshqer pidagogika inistituti oqughuchilirining pa'aliyetke zor kölemde qatnishishini ümid qilghanliqini, lékin oqughuchilirining pa'aliyetke qatnishish ehwali özide ümidsizlik yaratqanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "rast gepni qilsam bu ümidimge yételmidim désem bolidu. Buningda esli pa'aliyetke qatnashqan kishilerning sani 100 din ashti. Yazghuchi - sha'irlar bolup 40 dek adem keldi. Oqughuchilarning sani 60 ke yétidu. Emdi qeshqer shara'itida özimizdimu bir dekke - dükke bar. Chünki biz bu bir qétimliq pa'aliyetni qilip bolup yene yashishimiz kérek. Qeshqerning hazirqi weziyiti nahayiti chingip ketti. Bu pa'aliyetni qilishtimu bir xil dekke - dükke bar .... Méning oyumda esli mushu qeshqer )rayoni( dikilerni, yiraqlarghighu küchimiz yetmeydu. Lékin yéqin etraptiki qeshqer , xoten, atushtiki yazghuchi ‏ - sha'irlardin bolup 200 kishini tizimlighan. Chaqirishqa tégishlik kishilerni. Shularning hemmisini chaqirip , uningdin kéyin pidagogika institutidiki oqughuchilardin 500 - 600 kishini chaqirip heqiqiy daghdughiliq pa'aliyet élip barimen, deydighan arzuyum bar idi. Lékin weziyet buninggha yar bermidi.... Lékin ‏)pa'aliyet( qeshqer mehmut qeshqirining yurti bolush süpiti bilen qeshqerde élip bérilghan eng yaxshi pa'aliyet boldi, dep qaraymen."

Bilkent terbiyilesh merkizidiki yene bir zat eger pa'aliyetni hökümetning testiqi bilen keng kölemlik ötküzüshke toghra kelse, munasiwetlik organlarning yighinda oqulidighan maqalilirini tekshüreydighanliqi, lékin bu, yighinning erkin mulahize élip bérishigha tesir yetküzüdighanliqini ilgiri sürdi. U mundaq deydu": shara'it buninggha yar bermidi. Eger testiqlatsaq bezi hökümet tarmaqliri bar, bolupmu bir qanche organlar bar, ular qandaq maqalilerni oquydu, kimler qatnishidu, dep özige köre tekshürüsh élip baridu. Uning üstige waqit nahayiti qistap qalghan idi. Pa'aliyet élip bérilidu, dep élan chiqarghandin kéyin bu bir ay ichide hemmini püttürgili bolmay qaldi. Shunga testiqlitishqa ülgürmigen."

Qeshqer nurlan téz tamaqxanisidiki mehmut qeshqirini xatirilesh pa'aliyiti, yéqinqi 2 aydin béri qeshqerde élip bérilghan mehmut qeshqiri toghrisidiki 2‏ - pa'aliyet bolup, buningdin burun 11 ‏ - ayning 27 ‏ - küni qeshqerdiki yerlik da'iriler, hökümet kadirlirini asas qilghan tar da'irilik bir resmiy xatirilesh pa'aliyiti uyushturghan. Lékin shu qétimqi pa'aliyetke qeshqerdiki haji mirzahid kérim, abdulla exmidige oxshash yerlik mötiwer ziyaliylar chaqirilmighan idi.

Toluq bet