Уйғур елидики тунҗи тарихий музей

2007-05-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Бүгүн йәни18 - май31 - нөвәтлик хәлқара музей күни, мол вә қәдимий мәдәний мирасларға бай болған уйғур елидиму, тунҗи музей болған уйғур аптоном районлуқ музей 1959 - йили үрүмчи шәһридә қурулған иди.

Тарихий мәдәний мирасларни сақлаш, тәтқиқ қилиш,вә көрситишни бир гәвдә қилған музей - әвлатларға милләтпәрвәрлик, вәтәнпәрвәрлик тәрбийисини образлиқ елип баридиған унверсал дәрсхана. Шундақла, йипәк йоли, тарим мәдәнийити, уйғурларға қизиққучи дуня зиярәтчилиригә нисбәтән ғәрбий юртниң тарихий сирлирини ачидиған җаһан әйникидәк ролларни ойнап кәлмәктә.

Хитай компартийиси тәшвиқат саһәсиниң контроллиқидики бу музей, әлвәттә бу әллик йиллиқ мусапә җәрянида, аз болмиған иссиқ соғуқни баштин өткүзди.

Музейниң қурулуш тарихи

18 - Әсирләрдә наполеон мисирға йүрүш қилғанда, франсийә тарих алимлирини биргә елип барған икән,у уруш қилип мисир испанийә, италийә қатарлиқ дөләтләрни бесивалғанда бу қәдимий тарихқа игә дөләтләрдики ядикарлиқларни йиғип келип мәхсус сақлиған һәм тәтқиқ қилдурған. Мана бу тарихий материялларда сақланған әң бурунқи музей һесаблиниду.

Уйғур елидики тунҗи музей һесабланған, үрүмчи шәһриниң ғәрбий шимал йолидики уйғур аптоном районлуқ музей 1953 - йилидин башлап қурулушқа башлиған болуп 1959- йили рәсми ечилишқа башлиған. У дәсләп ечилғанда уйғур елиниң деһқанчилиқ тарихий көргәзмисини асас қилған болуп 1962 - йилидин етибарән, мәдәний мирасларни сақлаш бөлүми, көргәзмә бөлими, архиологийә бөлүми, архилогийилик қезилмиларни техникилиқ сақлаш вә әслигә кәлтүрүш бөлүмлири қатарлиқ он тоққуз асаслиқ тармақтин тәркип тапқан рәсмий өлчәмлик музей сүпитидә зиярәтчиләргә ечилған.

Музей инглизчә репеозитори дегән йәни сақлаш мәнисидики сөздин кәлгән болуп,явропадики әдәбият сәнәт гүллиниш дәвридә шу дәвирдики мәшһурлар тәрипидин музиийим сөзи бекитилгән.Музиийим сөзи кәң мәнидә алғанда қәдимий ядикарлиқларни сақлайдиған, тәшвиқ қилидиған, тәтқиқ қилидиған дегән мәналарни билдүриду.

Шуңиму тарихий музейларниң мәнбәсини архилогийәдин айрип қариғили болмайду,музейниң асасий тарихий мисралардур, уйғур елидики тарихий музейниң барлиққа келишигиму әлвәттә уйғур елиниң архилогийилик хадимлириниң қан тәрлири сиңгән.

Игилишимизчә, музийни қурушта, шундақла униң һазирға қәдәр йүрүшишидә хизмәт қилип келиватқанларниң көп қисмини уйғур архилоглар һәмдә тәтқиқатчи вә көргәзмә чүшәндүргүчилири игиллисиму рәһбири кадирлар қатлиминиң көп қисмини йәнила хитайлардин тәркип тапмақта икән.

Музейда оғриниң ишик бақар болиши

Бу музейниң йешил гүмбәзлик, қоюқ миллий алаһидиликкә игә һәйвәтлик қурулуши уйғур елидики әң мустәһкәм һәм көркәм вәкиллик қурулушлардин һесаблинатти. У һәтта 1964 -йилидики 6.6 Бал йәр тәврәштиму һечқандақ тәсиргә учримиған мустәһкәм қурулуш иди.

Әпсус әллик йилдин бери көркәм қәддини руслап турған музей бинаси намәлум сәвәбләр билән2000 - йили8 - айниң мәлум бир күни онлиған киранларниң бирликтә һәрикәт қилиши билән бир қанчә күнгә қалмай харабилиққа айландуруп қуюлди. Музейниң мәлум хадиминиң билдүрүшичә әйни чағда мәзкур музейниң қурулушида қан тәрини төккән пешқәдәмләр көз яш қилишқан икән.

Уйғур елидики әң чоң һәм мукәммәл болған мәзкур тарихий музей бинасиниң " кичик болуп қалди, конирап қалди " дегәндәк сәвәбләр билән чеқилиши нурғун кишиләрни қайил қилалмиған иди. 2003 - Йили6 - айниң27 - күни үрүмчи сайбағ районидики сотта музейниң башлиқи ду генчиңниң җавабкар болуп сотлиниши билән музейниң чеқивитилиши һәтта илгири бир қанчә қетимлиқ оғрилинишиниң сирлири паш болди.

Хитай һөкүмитиниң дөләт дәриҗилик қоғдилидиған орган болған уйғур аптоном районлуқ тарихий музейниң башлиқлиқиға қоюлған ду генчең, йеңи музей бинаси қурулушини елип бериш җәрянидила дөләт аҗратқан йеңи музей қуруш мәблиғидин икки йүз сәккиз миң йүәнгә хиянәт қилған.

У йәнә 1997- һәмдә 1998 - йиллири музейда сақлиниватқан 100дин артуқ асарә әтиқини чирип кәткән яхши сақланмиғанлиқи сәвәблик қурутлиған дегәндәк сәвәб билән мәхпи һалда бир тәрәп қилған. Йәнә 2002 - йили9 - айниң 30 - күни чоң ғулғула қозғиған мәзкур музейдин тоққуз хил мәшһур асарә әтиқә буюмлириниң оғурлиниш вәқәсиниңму, ду генчеңниң пилани билән болғанлиқи ашкарлинип он йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинди. Әмма униң қоли билән набут қилинған, сетиветилгән асарә әтиқиләрни тепип, қайтуруп әслигә елип келиш мумкин әмәс бир тарихий паҗиәгә айланди.

Һазирқи йеңи музей

Хитай даирлири 2005 - йили 9 - айниң 20 - күни шинҗаң уйғур аптоном районлуқ музей йеңи қияпәт билән ечилди дәп елан қилди. Һазирқи икки қәвәтлик, омумий көлими 17миң 288 куп метир келидиған музейниң көргәзмә бөлүми, тарихий қезилмилар көргәзмиси, милләтләр өрүп адәт көргәзмиси, вә қәдимий җәсәтләр көргәзмиси һәмдә шинҗаң инқилап тарихи көргәзмиси қатарлиқ түрләр бойичә зиярәтчиләргә ечиветилди.

Уйғур ели тарихий музейиға қоюлған тарим вадиси, нийә харабиси, миран қәдимий шәһири, кироран қәдимий шәһәрлиридин тепилған,таш- қораллар дәвридин башлап мис вә төмүр қораллар дәвригичә, миладийидин илгирики дәврләрдин, миладийидин кейинки дәврләргичә болған дәврләр тарихлириға аит қәдимий асарә әтиқиләр,болупму алтә миң йилдин артуқ тарихқа игә қуруқ җәсәт кироран гүзили, миң өй буддизм мәдәнийитигә аит ядикарлиқлар, лопнор кироран қәдимий қәбриләрдин тепилған үч миң йилларчә тарихқа игә буғдай, башақ һәм данлири, териқ,рәңдар юң тоқулма кийим- кечәк, қумул қәдимқи шәһәр, турпан пичандин тепилған икки миң йил бурунқи хурум кийимләр, дуня инсан мәдинийити тәтқиқатчилири архилоглар саһәсини зил зилзилигә салған, дуняниң қизиқишини қозғиған мәдәний ядикарлиқлар һесаблиниду.

Уйғур елигә хас болған бу мәдәний ядикарлиқлар, пүтүн дуня инсанийәт мәдинийәт тарихиға аит қиммәтлик байлиқлар сүпитидә он йилдин буян йәнә японийә,америка, малайсия, хоңкоң һәмдә башқа яврупа әллиридә көргәзмә қилинип кәлмәктә.

Музейниң өлчими

Хәлқара музей җәмийити йәни ecomмузей ишлирини башқуридиған ғәйри һөкүмәт тәшкилати1946 - б д т қармиқида 1946 - йили 11 - айда қурулған. Бу тәшкилатқа 70- йилларғичә йүз нәччә дөләттин йәттә миңдин артуқ музей әза болған. 1974 - Йили кобинһагин хәлқаралиқ музей җәмийити йиғинида мақулланған низамнамисида"музей "дегән аталғуға тәбир берилип ‏- музей пайда қоғлашмайдиған,җәмийәт тәрәққияти үчүн хизмәт қилидиған ашкара, мәңгүлүк аппарат дәп бәлгиләнгән.

У инсанийәт һәмдә униң муһитиниң шаһитлири болған нәрсиләрни тәтқиқ қилиду, йиғиду, сақлайду, тарқитиду, болупму тәтқиқат маарип, вә мәйли саяһәт мәқсәтлири үчүн тәмин етип бериду дәп рошән бәлгиләнгән.

Омумән музейниң характери вә алаһидилики, музейлар мәдинийәт ядикарлиқларни асаслиқ йиғип сақлиғучи аппарат вә тәшвиқ, тәрбийә һәм илмий тәтқиқ қилидиған аппарат. Мушундақ характерлар музейниң ички қисмида болушқа тегишлик қанунийәт.

Байрамлиқ тиләк

Уйғур елида тунҗи музей қурулуп һазирға қәдәр болған әллик йил җәрянида уйғур елиниң һәр қайси җайлирида қурулған музейлар 23 кә йәтти. Биз хәлқаралиқ музей күни мунасивити билән уйғур дияридики тарихий вә мәдиний музейларниң алаһидилики,характери һәм бихәтәрликини сақлиған һалда өз ролини җари қилдурушни йәниму көп зиярәтчиләрни өзигә җәлп қилип, тәрәққий қилишиға тиләкдашлиқ билдүримиз. Шундақла музей хадимлириниң әмгикигә һөрмәт билдүримиз. (Гүлчеһрә)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт