Бир һәптә нәзәрбәнд қилинған илһам тохти әпәнди 15- декабир күни өйигә қайтип кәлди

Радиомиз игилигән әң йеңи учурлардин мәлум болушичә, мустәқил тәтқиқатчи илһам тохти әпәнди вә униң аилиси бүгүн 15-декабир күни бейҗиң вақти кәч саәт 9 әтрапида бейҗиңдики өйигә қайтип кәлгән. Илһам тохти әпәнди бүгүн вашингтон вақти әтигән саәт 10:30 да радиомиз мухбири меһрибанниң зияритини қобул қилип, өзи вә аилисиниң 10- декабир күни хәйнән арилиға «саяһәт» кә елип кетилип, бүгүн бейҗиңдики өйигә қайтурулғанлиқини билдүрди.
Мухбиримиз меһрибан
2010-12-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Илһам тохти әпәнди лексийигә кириштин бурун сиртни көзәтмәктә.
2010-Йили 12-июн бейҗиңда.
Илһам тохти әпәнди лексийигә кириштин бурун сиртни көзәтмәктә. 2010-Йили 12-июн бейҗиңда.
AFP

Илһам тохти әпәнди бүгүн әтигән радиомиз зияритини қобул қилип, өзи вә аилисиниң дөләт аманлиқини қоғдаш хадимлири тәрипидин хәйнән арилиға елип кетилгән мәзгилдики әһвалини баян қилди.

Илһам тохти әпәндиниң билдүрүшичә, бу қетимқи «саяһәт»ниң илгирикидин пәрқи, дөләт аманлиқини қоғдаш хадимлири 10 ‏- декабир дуня кишилик һоқуқ хатирә күни, уни аяли һәм нарәсидә икки оғли билән биллә «саяһәт» намида хәйнән арилиға елип кәткән.

Илһам тохти әпәнди һөкүмәтниң бундақ орунлаштуруши сәвәблик аилисидикиләрниңму өзи илгири йүзлиниватқан қисмәтләргә йолуққанлиқини баян қилди. У сөзидә бу қетимқи «саяһәт » җәрянида әмдила 9 айлиқ болған кичик оғлиниң нормал турмуш ритими бузулғини үчүн хелила җүдәп қалғанлиқини баян қилди. У йәнә өзи вә аилисиниң туюқсиз ғайиб болуши, униң билән йеқин өтидиған бейҗиңдики зиялийлар, униң дәрсини аңлаватқан оқуғучилири һәм бир қисим чәтәллик достлириниму әнсирәткәнликини билдүрди.

Илһам тохти әпәнди мухбирниң униң бу қетим дөләт аманлиқини қоғдаш хадимлири тәрипидин «алаһидә саяһәткә орунлаштурулуши»ниң сәвәби һәққидики соалиға җаваб берип, бу қетим өзиниң елип кетилишидики сәвәбләрниң мурәккәп һәм көп хил амилларға бағлиқ икәнликини билдүрди.

Илһам тохти әпәндиниң билдүрүшичә, бу бир айдин буян даириләрниң униң билән сөһбәтлишиш қетим саниму барғанчә көпәйгән. Униң «алаһидә саяһәткә орунлаштурулуши» ға өз лексийилиридә җуңгониң миллий сиясити вә уйғур аптоном районида миллий аптономийә сияситиниң иҗра қилиниш әһвалиға охшаш сәзгүр темиларни сөзлигәнлики, бу йиллиқ нобел тинчлиқ мукапати саһиби лю шявбо әпәнди һәм униң аяли лю шя билән болған достлуқ мунасивити һәм өзиниң чәтәл ахбарат органлириниң зияритини қобул қилип, уйғурлар һәм тибәтләргә қаритиливатқан қош тиллиқ маарип сияситини тәнқид қилғанлиқидәк көп хил амиллар сәвәб болған икән.

Илһам тохти әпәнди өзиниң торда елан қилған мақалилири, лексийилири һәм уйғурларниң қануний һәқ-һоқуқлирини тәләп қилип елип барған паалийәтлири сәвәблик 1994- йилдин буян көп қетим даириләр тәрипидин һәр хил намларда чақиртилип сорақ қилинип кәлгәнликини баян қилди. У сөзидә бу қетим хәйнән арилидики «сөһбәт»ни илгирики бир нәччә қетимлиқ «алаһидә сөһбәт»ләр билән селиштуруп, бу қетим дөләт аманлиқини қоғдаш хадимлириниң илгирикидин көп илмий һәм силиқ муамилидә болғанлиқини илгири сүрди.

Илһам тохти әпәнди сөһбитимиз ахирида бу қетим өзи билән сөһбәтләшкәнләр гәрчә силиқ муамилидә болған болсиму, әмма улар униң идийисини, муһими униң ирадисини өзгәртишкә урунғанлиқини, әмма өзиниң өзи талливалған йоли һәм ирадисидин янмайдиғанлиқини билдүрди.

Қәдирлик радио аңлиғучи достлар, уйғурлар һәм хитай вәзийитини көзәткүчиләр, илһам тохти әпәндиниң нөвәттики әһвалини йеқиндин көзитип келиватқанлиқини билдүрүшти.

Бейҗиң баһари журнилиниң баш муһәррири, сиясий анализчи ху пиң әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити һазир хитайдики демократийә һәм кишилик һоқуқни тәләп қилғучи барлиқ зиялийларға қаритилған назарәт һәм тәқиб қилишни күчәйткән.

Ху пиңниң қаришичә, илһам тохти әпәнди уйғур зиялийлири ичидин чиққан авангартлардин икән. Шуңа бу қетим хитай түрмисидики кишилик һоқуқ паалийәтчиси, хитайда қанун өзгәртишни тәләп қилғучиларниң башламчиси лю шявбоға нобел тинчлиқ мукапати тарқитилиш мәзгилидә, хитай һөкүмитиниң хитайдики 40 тин артуқ мәшһур зиялий, сәнәткарлар қатарида илһам тохти әпәндиниму нәзәрбәнд астиға елиши муқәррәр икән.

Илһам тохти әпәнди бултур «5- июл үрүмчи вәқәси»дин кейин, уйғур аптоном район даирилири тәрипидин «вәқәниң партлишида уйғур биз тори қутратқулуқ қилған» дәп әйиблиши сәвәблик, хәйнән арилиға елип кетилип, бир айдин артуқ нәзәрбәнд қилинған иди.«5- Июл үрүмчи» вәқәсидин кейин уйғурлар тәрипидин қурулған барлиқ уйғур тор бәтлири тақилип, «уйғурбиз», «диярим», «шәбнәм» қатарлиқ 100 дин артуқ уйғур тилидики тор бәтлириниң саһиблири һәм тор бәтлиридә мақалә елан қилип, өз пикирлирини баян қилғанлар хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинип, бир қисмиға җаза һөкүми елан қилинған иди. Нөвәттә, уйғур қатарлиқ милләтләрниң аптономийилик қануни һоқуқлирини тәләп қилип, бейҗиңда паалийәт елип бериватқан уйғур зиялийси илһам тохти әпәндиниң тәқдири хәлқара мәтбуатлар диққәт қилидиған муһим нуқтиларниң биригә айланмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт