Bir hepte nezerbend qilin'ghan ilham toxti ependi 15- dékabir küni öyige qaytip keldi

Radi'omiz igiligen eng yéngi uchurlardin melum bolushiche, musteqil tetqiqatchi ilham toxti ependi we uning a'ilisi bügün 15-dékabir küni béyjing waqti kech sa'et 9 etrapida béyjingdiki öyige qaytip kelgen. Ilham toxti ependi bügün washin'gton waqti etigen sa'et 10:30 da radi'omiz muxbiri méhribanning ziyaritini qobul qilip, özi we a'ilisining 10- dékabir küni xeynen ariligha "Sayahet" ke élip kétilip, bügün béyjingdiki öyige qayturulghanliqini bildürdi.
Muxbirimiz méhriban
2010-12-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxti ependi léksiyige kirishtin burun sirtni közetmekte.
2010-Yili 12-iyun béyjingda.
Ilham toxti ependi léksiyige kirishtin burun sirtni közetmekte. 2010-Yili 12-iyun béyjingda.
AFP

Ilham toxti ependi bügün etigen radi'omiz ziyaritini qobul qilip, özi we a'ilisining dölet amanliqini qoghdash xadimliri teripidin xeynen ariligha élip kétilgen mezgildiki ehwalini bayan qildi.

Ilham toxti ependining bildürüshiche, bu qétimqi "Sayahet"ning ilgirikidin perqi, dölet amanliqini qoghdash xadimliri 10 ‏- dékabir dunya kishilik hoquq xatire küni, uni ayali hem nareside ikki oghli bilen bille "Sayahet" namida xeynen ariligha élip ketken.

Ilham toxti ependi hökümetning bundaq orunlashturushi seweblik a'ilisidikilerningmu özi ilgiri yüzliniwatqan qismetlerge yoluqqanliqini bayan qildi. U sözide bu qétimqi "Sayahet " jeryanida emdila 9 ayliq bolghan kichik oghlining normal turmush ritimi buzulghini üchün xélila jüdep qalghanliqini bayan qildi. U yene özi we a'ilisining tuyuqsiz ghayib bolushi, uning bilen yéqin ötidighan béyjingdiki ziyaliylar, uning dersini anglawatqan oqughuchiliri hem bir qisim chet'ellik dostlirinimu ensiretkenlikini bildürdi.

Ilham toxti ependi muxbirning uning bu qétim dölet amanliqini qoghdash xadimliri teripidin "Alahide sayahetke orunlashturulushi"ning sewebi heqqidiki so'aligha jawab bérip, bu qétim özining élip kétilishidiki seweblerning murekkep hem köp xil amillargha baghliq ikenlikini bildürdi.

Ilham toxti ependining bildürüshiche, bu bir aydin buyan da'irilerning uning bilen söhbetlishish qétim sanimu barghanche köpeygen. Uning "Alahide sayahetke orunlashturulushi" gha öz léksiyiliride junggoning milliy siyasiti we Uyghur aptonom rayonida milliy aptonomiye siyasitining ijra qilinish ehwaligha oxshash sezgür témilarni sözligenliki, bu yilliq nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shyawbo ependi hem uning ayali lyu shya bilen bolghan dostluq munasiwiti hem özining chet'el axbarat organlirining ziyaritini qobul qilip, Uyghurlar hem tibetlerge qaritiliwatqan qosh tilliq ma'arip siyasitini tenqid qilghanliqidek köp xil amillar seweb bolghan iken.

Ilham toxti ependi özining torda élan qilghan maqaliliri, léksiyiliri hem Uyghurlarning qanuniy heq-hoquqlirini telep qilip élip barghan pa'aliyetliri seweblik 1994- yildin buyan köp qétim da'iriler teripidin her xil namlarda chaqirtilip soraq qilinip kelgenlikini bayan qildi. U sözide bu qétim xeynen arilidiki "Söhbet"ni ilgiriki bir nechche qétimliq "Alahide söhbet"ler bilen sélishturup, bu qétim dölet amanliqini qoghdash xadimlirining ilgirikidin köp ilmiy hem siliq mu'amilide bolghanliqini ilgiri sürdi.

Ilham toxti ependi söhbitimiz axirida bu qétim özi bilen söhbetleshkenler gerche siliq mu'amilide bolghan bolsimu, emma ular uning idiyisini, muhimi uning iradisini özgertishke urun'ghanliqini, emma özining özi talliwalghan yoli hem iradisidin yanmaydighanliqini bildürdi.

Qedirlik radi'o anglighuchi dostlar, Uyghurlar hem xitay weziyitini közetküchiler, ilham toxti ependining nöwettiki ehwalini yéqindin közitip kéliwatqanliqini bildürüshti.

Béyjing bahari zhurnilining bash muherriri, siyasiy analizchi xu ping ependining qarishiche, xitay hökümiti hazir xitaydiki démokratiye hem kishilik hoquqni telep qilghuchi barliq ziyaliylargha qaritilghan nazaret hem teqib qilishni kücheytken.

Xu pingning qarishiche, ilham toxti ependi Uyghur ziyaliyliri ichidin chiqqan awan'gartlardin iken. Shunga bu qétim xitay türmisidiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi, xitayda qanun özgertishni telep qilghuchilarning bashlamchisi lyu shyawbogha nobél tinchliq mukapati tarqitilish mezgilide, xitay hökümitining xitaydiki 40 tin artuq meshhur ziyaliy, sen'etkarlar qatarida ilham toxti ependinimu nezerbend astigha élishi muqerrer iken.

Ilham toxti ependi bultur "5- Iyul ürümchi weqesi"din kéyin, Uyghur aptonom rayon da'iriliri teripidin "Weqening partlishida Uyghur biz tori qutratquluq qilghan" dep eyiblishi seweblik, xeynen ariligha élip kétilip, bir aydin artuq nezerbend qilin'ghan idi."5- Iyul ürümchi" weqesidin kéyin Uyghurlar teripidin qurulghan barliq Uyghur tor betliri taqilip, "Uyghurbiz", "Diyarim", "Shebnem" qatarliq 100 din artuq Uyghur tilidiki tor betlirining sahibliri hem tor betliride maqale élan qilip, öz pikirlirini bayan qilghanlar xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip, bir qismigha jaza hökümi élan qilin'ghan idi. Nöwette, Uyghur qatarliq milletlerning aptonomiyilik qanuni hoquqlirini telep qilip, béyjingda pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur ziyaliysi ilham toxti ependining teqdiri xelq'ara metbu'atlar diqqet qilidighan muhim nuqtilarning birige aylanmaqta.

Toluq bet