Қазақистан билән хитай һәмкарлиқлирини күчәйтмәкчи болди

2007-08-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт

XU_NAZAR_150.jpg
Ху җинтав билән нәзарбайеф сөһбәттин кейин қол елишип көрүшмәктә. Астана, 2007 - йили 18 - авғуст. Kazakh President Nursultan Nazarbayev (R) and his Chinese counterpart Hu Jintao shake hands as they pose for the press in Astana, 18 August 2007. AFP PHOTO / STANISLAV FILIPPOV

Хитай дөләт рәиси ху җинтав шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң русийидә өткүзүлгән һәрбий маневиридин қайтиш сәпиридә қазақистанни зиярәт қилип, президент нур султан нәзәрбайиф билән астанада хитай - қазақистан мунасивәтлирини йәнә бир пәллә юқири көтүрүшкә қошулди. Хитай - қазақистан рәһбәрлири шәнбә күни елан қилған қошма баянатта икки дөләт мунасивитигә четилидиған бир қатар мәсилиләрдә, болупму нефит - тәбиий газ , бихәтәрлик вә қанунсиз көчмәнләр қатарлиқ мәсилиләрдә һәмкарлиқини күчәйтишкә вәдә беришкән.

Хитай - қазақистан рәһбәрлири йәнә "үч хил күчләр," деди

Хитай дөләт рәиси ху җинтав вә қазақистан президенти нурсултан нәзәрбайефниң өткән һәптә ахири астанада елан қилған қошма ахбарати, икки дөләт мунасивитигә четилидиған көп тәрәплимилик мәсилиләрдә һәмкарлиқни күчәйтишкә қаритилған болсиму, лекин қошма ахбарат уйғур өктичи һәрикәтлиригә қарши турушни нишан қилидиған даритма сөзләрдин йәнила хали болалмиди.

Қошма ахбарат икки дөләт мунасивитигә четилидиған мәсилиләрдә, чегра һалқиған дәря - еқинлар мәсилисини ақиланә бир тәрәп қилиш, нефит вә тәбий газ һәмкарлиқини күчәйтип, хам нефит - тәбиий газ туруба йоллири қурулуши, икки дөләт арисидики транспорт линийиси вә порт қурулушини кеңәйтишни тәкитләпла қалмай, бихәтәрлик саһәсидә аталмиш үч хил күчләр вә қанунсиз көчмәнләргә қарши турушни алаһидә тилға алди.

Баянатта, хитай - қазақистан мунасивәтлирини истратегийилик шериклик мунасивәт, дәп қарайдиғанлиқини вә икки дөләтниң миллий бихәтәрлик саһәсидики һәмкарлиқи давамлишидиғанлиқини тәкитләп, " икки дөләт бихәтәрлик саһәсидики һәмкарлиқниң 3 - бир дөләткә қаритилмиғанлиқини әскәртиду.

Хитай билән қазақистан миллий бихәтәрликни қоғдаш саһәсидики һазирқи тәрәққият асасини үзлүксиз илгири сүрүп, терроризм, диний әсәбийлик вә бөлгүнчиликни көрситидиған"үч хил күчләр" вә чегра һалқиған җинайи һәрикәтләр һәм зәһәрлик чекимлик әткәсчиликигә қарши күрәш қилиду," дәп көрсәтти.

Қазақ вә хитайлар кимгә қарши турмақчи ?

NAZARBAY_SAYLAM_200.jpg
Нәзарбайеф сайлам биләт сандуғиға биләт ташлимақта. Астана, 2007 - йили 18 - авғуст. Kazakh President Nursultan Nazarbayev (R) takes his ballot from a polling station worker during parliamentary elections in Astana, 18 August 2007. AFP PHOTO / STANISLAV FILIPPOV

"Үч хил күчләр " дегән бу аталғу уйғур сияси өктичилирини, мустәқилчи гуруһларни яки өктичи диний затларни тәрипләйдиған хитайниң ички сияситидики бир мәсилә болуп, чәтәлдики уйғур кишилик һоқуқи тәшкилатлири бу аталғуниң хитай - қазақистан мунасивәтлиридә тилға елиниши уйғурларни биарам қиливатқанлиқини, чүнки бу қазақистанға панаһ издәп чиққан уйғур мусапирларниңла әмәс, бу йәнә қазақистандики йәрлик уйғурларниң кишилик һоқуқи вә әркинликигә четилидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Буни америка уйғур җәмийити кишилик һоқуқи қурулушиниң мәсули алим сейитоф, бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда тәкитлиди.

Қазақистандики уйғур мусапирларниң әһвали хәтәрлик

Қазақистанға панаһ тартип чиққан уйғур мусапирларниң әһвали хәлқара кишилик һоқуқи тәшкилатлирини изчил түрдә биарам қиливатқан мәсилиләрниң бири болуп, бу тәшкилатлар қазақистан һөкүмитини уйғур мусапирлар мәсилисидә хәлқара әһдинамиләрдә үстигә елишқа тегишлик мәсулийитини ада қилмиди, дәп әйиблимәктә иди.

Қазақистан мәтбуатлириниң ашкарилишиға қариғанда қазақистан билән хитай, 90 - йилларниң кейинки йеримида бир мәхпий келишим түзгән болуп, бу келишимдә астана һөкүмити қазақистанға панаһ тартип чиққан уйғурларни "мусапирлар," дәп тонумайдиғанлиқиға вәдә бәргән.

Қазақистан һөкүмити бу келишимниң раст яки ялғанлиқини һазирға қәдәр айдиңлаштурмиған болсиму, лекин астана һөкүмитиниң қазақистанға панаһ тартип чиққан бәзи уйғур мусапирларни хитайға қайтурувәткәнлики раст иди.

Бу қетимқи хитай - қазақистан рәһбәрлириниң астана қош ахбаратидики муһим мәзмунларниң бири, қанунсиз көчмәнләргә қарши туруш һәмкарлиқини күчәйтиштур. Алим сейитоф, қошма ахбараттики қанунсиз көчмәнләрни чәкләшкә даир мадда қазақистандики уйғур мусапирларниң тәқдиригә четилидиғанлиқини билдүрди.

Нефит вә тәбий газ туруба йоллири кеңәйтилиду

Қазақистанниң нефит вә тәбиий байлиқи хитайлар қазақистан билән болған сода мунасивәтлиридә әң қизиқидиған мәсилиләрниң бири болуп, ху җинтав билән нәзәрбайефниң астанадики қошма ахбаратида бу мәсилә алаһидә тилға елинди. Қошма ахбаратта, икки дөләт сода һәҗимини нөвәттики 8 милярд доллардин 2015 - йили 15милярд долларға йәткүзүшни, хитай - қазақистан арисидики атасу - алатав хам нефит туруба йолини узартишқа вә хитай - қазақистан арисида тәбиий газ туруба йоли қурулуши елип беришқа қошулди.

Қазақистан енергийә министириниң әскәртишичә, хитай - қазақистан арисида ясилидиған тәбиий газ турубисиға 4 милярд доллар мәбләғ селинип, хитайни йилиға 40 милярд куп метир тәбиий газ билән тәминләш пиланланмақта икән.

Ху җинтав астанини зиярәт қилғанда хитай нефит тәбиий газ ширкәтләр гуруһи билән қазақистан дөләтлик нефит - тәбиий газ ширкити, атасу - алатав нефит туруба йолиниң -2 басқучини пүттүрүш келишими имзалап, атасу - алатав туруба йолини каспи деңизиға қәдәр 1200 километир узартишни қарар қилди.

Совет армийисиниң пенсийигә чиққан палковники, қазақистандики уйғур сиясәтчи қәһриман ғоҗамбәрди, қазақистанниң енергийә байлиқи хитайни районға җәлп қиливатқан һәл қилғуч амилларниң бири, дәп көрсәтти.

Қазақистан или дәрясиниң сүйи азлап кетиватқанлиқидин шикайәт қилди

Хитай - қазақистан мунасивәтлиридә уйғур аптоном райони билән қазақистан арисидики чегра һалқиған дәрялар бу икки дөләт арисида даим талаш - тартиш қозғайдиған мәсилиләрниң бири болуп кәлмәктә. Нәзәрбайиф билән ху җинтав қошма ахбаратида бу мәсилини әскәртип, "икки тәрәп чегра һалқиған дәряларниң сүйини ечиш вә пайдилиништа адил һәм мувапиқ ечиш принсипиға бой суниду, " дәп көрсәтти.

Қазақистандики муһит қоғдиғучилар, хитай даирилириниң или дәря вадисида су амбири қуруш, аһалә көчүрүш вә санаәт әслиһәлирини ясаш паалийити дәря сүйиниң азийип кетишини, дәряниң төвәнки еқими вә балқаш көлиниң қуруп кетишигә сәвәбчи болупла қалмай, тәңри теғидики музлуқларниң ерип кетишигә сәвәбчи болидиғанлиқини агаһландурмақта иди.

Қазақистандики муһит қоғдиғучи актипларниң бири мелис елюсизов, или дәряси дуч келиватқан муһит мәсилисини"екилогийилик апәт," дәйду. Балқаш көли дунядики әң чоң ички қуруқлуқ көллириниң бири болуп, бу көлгә киридиған суниң %80 ни или дәряси тәминлимәктә.

Ху җинтав билән назарбайев баянатта, "икки дөләтниң чегра һалқиған дәрялар мәсилисидә өз ара пикир алмаштуруш вә һәмкарлишишқа қошулғанлиқини" елан қилди. Ху җинтав бу қетимқи икки күнлүк астана сәпиридә йәнә қазақистан баш министири кәрим мәсимов вә қазақистан парламентиниң юқири палата рәиси қасим җүмәрт тоқайевлар билән сөһбәт өткүзгән. (Әркин)

Мунасивәтлик мақалилар

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт