Русийә - хитай - америка мунасивитидә уйғур мәсилиси вә йеңи явро - асия сиясити

Америкиниң 44 - қетимлиқ президентлиқиға барак обама сайланғандин кейин, америкиниң буниңдин кейинки явро - асия сиясити һәққидә көпләп мақалилар елан қилинмақта.
Мухбиримиз әркин тарим
2008-12-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәттә, шаңхәй һәмкарлиқ гуруһидики алтә дөләтниң президентлири хитай сайаһитидә.
Сүрәттә, шаңхәй һәмкарлиқ гуруһидики алтә дөләтниң президентлири хитай сайаһитидә.
AFP

Булардин бири түркийидики нопузлуқ гезитләрдин бири болған җумһурийәт гезити билән түркийә хәвпсизлик истратегийә мәркизи ортақлишип чиқириватқан `истратегийә` намлиқ журналниң 12 - айниң 1 - күнидики санида елан қилинған `русийә хитай америка мунасивитидә уйғур мәсилиси вә йеңи явро - асия сиясити` мавзулуқ мақалидур.

Мақалини әнқәрә университети сиясәт факултети оқутқучиси бариш адибәлли әпәнди язған болуп, у мақалисидә америкидики сайламдин кейин қурулидиған һөкүмәтниң явроасия сиясити, русийә, хитай мунасивитидә уйғур мәсилиси һәққидә тәһлил елип барған. У мақалисидә уйғурларниң бүгүнки вәзийити вә тәләплири үстидиму тохталған.

У мақалисиниң кириш қисмида бирләшкән дөләтләр тәшкилати пән - маарип комитети 2008 - йилини мәхмут қәшқири йили елан қилғандин кейин, дуняниң һәр қайси җайлирида мәхмут қәшқириниң туғулғанлиқиниң 1000 - йиллиқи мунасивити билән йиғинларниң чақириливатқанлиқини, бу йиғинларда явро - асиядики тәңпуңлуқта интайин муһим болған уйғур мәсилисиниңму күн тәртипкә келиватқанлиқини язған.

Уйғур мәсилиси

У мақалисиниң биринчи кичик темиси болған уйғур `соруну` йәни `уйғур мәсилиси` намлиқ қисмида, уйғур мәсилиси үстидә тохтилип мундақ дәп язиду: " 8 - айда өткүзүлгән бейҗиң олимпик мусабиқиси мәзгилидә уйғур мәсилиси дуняниң күн тәртипигә кәлгән иди. Хитай һөкүмити 16 хитай сақчисиниң уйғурлар тәрипидин өлтүрүлүшигә охшаш нурғун вәқәләрни уйғурларниң қилғанлиқини илгири сүргән иди. Олимпик мусабиқисидин кейин таҗикистанниң пайтәхти дүшәнбидә өткүзүлгән йиғинида, хитай дөләт рәиси ху җинтав шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң терроризмгә қарши күрәштә техиму актип болушини вә уйғур бөлгүнчиләргә қарши тәдбир елишини тәләп қилған иди. Ху җинтав бу йиғинда йәнә уйғур бөлгүнчиләрниң түркийә қатарлиқ дөләтләрдин алған пул вә қорал ярдәмлириниң өзбекистан, қирғизистан вә таҗикистанлар арқилиқ уйғур райониға йәткүзүп бериватқанлиқини, буларни тосуш үчүн бу дөләтләрниң тәдбир елиши керәкликини ейтқан иди."

Бариш адибәлли әпәнди мақалисидә хитай һөкүмитиниң олимпик җәрянида қәшқәр вә кучар қатарлиқ йәрләрдә йүз бәргән вәқәләрдин кейин, уйғур районида әскири җәһәттиму тәдбирини күчәйтип, әскәр йиғқанлиқини язған.

Мана мушундақ бир пәйттә "финансал тимәс" гезитидә 8 - айда елан қилинған бир мақалидә, хитайларниң уйғурларға қарши бундақ қаттиқ қоллуқ сиясити давам қилидиған болса, уйғурларниң җиһат қилиш роһини өстүридиғанлиқини, түркий милләтләр ичидә тунҗи қетим дөләт қурған уйғурларниң өрүп вә адәтлиригә хитайларниң һөрмәт қилиши керәкликини язған. Мақалиниң аптори бариш адибәлли әпәнди булардин явро - асиядики өзгиришләрни көрүвалғили болидиғанлиқини аңлитип мундақ дәп язиду: "әслидә юқиридикиләрдин явро - асиядики өзгиришләрни көрүвалалаймиз. Хитай дөлити уйғур мусулманларниң җиһат қилишидин, уйғур дияриниң келәчәктә пәләстингә охшап қелишидин қорқуду."

Уйғурларниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға болған көз қариши

Истратегийә намлиқ журналда елан қилинған русийә, хитай америка мунасивитидә уйғур мәсилиси вә йеңи явро - асия сиясити мавзулуқ бу мақалидә, уйғурларниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға болған көз қариши үстидә тохтилип мундақ дәп язиду: "уйғурларниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға болған көз қариши яхши әмәс. Уйғурлар бу тәшкилатни түркий милләтләрниң дүшмәнлири қурди дәп қарайду. Қисқичә қилип ейтқанда шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини қурған икки чоң дөләт русийә билән хитай бу тәшкилатни өз мәнпәәти үчүн хизмәт қилдурмақта. Бу қазақистан, қирғизистан, таҗикистанға охшаш дөләтләрни биарам қилмақта."

Хитай дөлити уйғур мәсилисидә хәтәрлик қимар ойнимақта

Бариш адибәлли хитай дөлитиниң уйғур мәсилисидә хәтәрлик қимар ойнаватқанлиқини аңлитип мундақ дәп язиду: "хитай дөлити уйғур мәсилисини һәл қилиштин қечип хәтәрлик қимар ойнимақта. Хитайлар хата сиясити билән америка вә русийигә козир яритип бәрмәктә."

Уйғур мәсилиси мустәқиллиқ мәсилиси

Аптор мақалисидә уйғур мәсилисиниң мустәқиллиқ мәсилиси икәнликини аңлитип мундақ дәп язиду: " өзлирини мәхмут қәшқириниң әвладлири дәватқан уйғурлар бүгүн мурәккәп мәсилиләргә дучар болмақта. 1990 - Йилларда түркийиниң адриятиктин сәддичингичә түрк дуняси шоари хитайларни қорқутқан иди. Әмма 11 сентәбир вәқәсидин кейинки хәлқара вәзийәт хитайларға пайда елип кәлди. Хитайлар уйғур мәсилисини хәлқара терроризмға қарши күрәшниң рамкиси ичигә киргүзүп туруп күрәш қилишқа тиришти йәни уйғурларни хәлқараға террорист қилип көрситишкә тиришти. Уйғурлар алдида икки йол барлиқиға ишиниду. Биринчиси ассимилатсийә болуп түгәш, иккинчиси болса, мустәқиллиқ. Әмма мәнчә һазирқи вәзийәткә уйғун келидиғини бу икки йол оттурисидики үчинчи бир йол."

Бариш адибәлли әпәнди мақалисидә уйғурларниң кейинки йилларда чәтәлләрдә күчлиниватқанлиқини, нурғун дөләтләрдә уйғур тәшкилатлириниң барлиқини, буларниң һәр хил көз қарашқа игә инсанлардин тәркип тапқанлиқини ейтқандин кейин, уйғурлар мустәқил болған тәқдирдиму афғанистанға охшаш ички җедәлдин қутулалмайдиғанлиқини язған.

У мақалисидә америкиниң йеңи явро - асия сияситиниң уйғурларға пайдилиқ болидиғанлиқини, америкиниң ирақтин аста аста чекинип, афғанистанға әһмийәт бериши билән, америкиниң явро - асия сияситидә өзгириш болидиғанлиқини илгири сүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт