Rusiye - xitay - amérika munasiwitide Uyghur mesilisi we yéngi yawro - asiya siyasiti

Amérikining 44 - qétimliq prézidéntliqigha barak obama saylan'ghandin kéyin, amérikining buningdin kéyinki yawro - asiya siyasiti heqqide köplep maqalilar élan qilinmaqta.
Muxbirimiz erkin tarim
2008-12-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, shangxey hemkarliq guruhidiki alte döletning prézidéntliri xitay sayahitide.
Sürette, shangxey hemkarliq guruhidiki alte döletning prézidéntliri xitay sayahitide.
AFP

Bulardin biri türkiyidiki nopuzluq gézitlerdin biri bolghan jumhuriyet géziti bilen türkiye xewpsizlik istratégiye merkizi ortaqliship chiqiriwatqan `istratégiye` namliq zhurnalning 12 - ayning 1 - künidiki sanida élan qilin'ghan `rusiye xitay amérika munasiwitide Uyghur mesilisi we yéngi yawro - asiya siyasiti` mawzuluq maqalidur.

Maqalini enqere uniwérsitéti siyaset fakultéti oqutquchisi barish adibelli ependi yazghan bolup, u maqaliside amérikidiki saylamdin kéyin qurulidighan hökümetning yawro'asiya siyasiti, rusiye, xitay munasiwitide Uyghur mesilisi heqqide tehlil élip barghan. U maqaliside Uyghurlarning bügünki weziyiti we telepliri üstidimu toxtalghan.

U maqalisining kirish qismida birleshken döletler teshkilati pen - ma'arip komitéti 2008 - yilini mexmut qeshqiri yili élan qilghandin kéyin, dunyaning her qaysi jaylirida mexmut qeshqirining tughulghanliqining 1000 - yilliqi munasiwiti bilen yighinlarning chaqiriliwatqanliqini, bu yighinlarda yawro - asiyadiki tengpungluqta intayin muhim bolghan Uyghur mesilisiningmu kün tertipke kéliwatqanliqini yazghan.

Uyghur mesilisi

U maqalisining birinchi kichik témisi bolghan Uyghur `sorunu` yeni `Uyghur mesilisi` namliq qismida, Uyghur mesilisi üstide toxtilip mundaq dep yazidu: " 8 - ayda ötküzülgen béyjing olimpik musabiqisi mezgilide Uyghur mesilisi dunyaning kün tertipige kelgen idi. Xitay hökümiti 16 xitay saqchisining Uyghurlar teripidin öltürülüshige oxshash nurghun weqelerni Uyghurlarning qilghanliqini ilgiri sürgen idi. Olimpik musabiqisidin kéyin tajikistanning paytexti düshenbide ötküzülgen yighinida, xitay dölet re'isi xu jintaw shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning térrorizmge qarshi küreshte téximu aktip bolushini we Uyghur bölgünchilerge qarshi tedbir élishini telep qilghan idi. Xu jintaw bu yighinda yene Uyghur bölgünchilerning türkiye qatarliq döletlerdin alghan pul we qoral yardemlirining özbékistan, qirghizistan we tajikistanlar arqiliq Uyghur rayonigha yetküzüp bériwatqanliqini, bularni tosush üchün bu döletlerning tedbir élishi kéreklikini éytqan idi."

Barish adibelli ependi maqaliside xitay hökümitining olimpik jeryanida qeshqer we kuchar qatarliq yerlerde yüz bergen weqelerdin kéyin, Uyghur rayonida eskiri jehettimu tedbirini kücheytip, esker yighqanliqini yazghan.

Mana mushundaq bir peytte "finansal times" gézitide 8 - ayda élan qilin'ghan bir maqalide, xitaylarning Uyghurlargha qarshi bundaq qattiq qolluq siyasiti dawam qilidighan bolsa, Uyghurlarning jihat qilish rohini östüridighanliqini, türkiy milletler ichide tunji qétim dölet qurghan Uyghurlarning örüp we adetlirige xitaylarning hörmet qilishi kéreklikini yazghan. Maqalining aptori barish adibelli ependi bulardin yawro - asiyadiki özgirishlerni körüwalghili bolidighanliqini anglitip mundaq dep yazidu: "eslide yuqiridikilerdin yawro - asiyadiki özgirishlerni körüwalalaymiz. Xitay döliti Uyghur musulmanlarning jihat qilishidin, Uyghur diyarining kélechekte pelestin'ge oxshap qélishidin qorqudu."

Uyghurlarning shangxey hemkarliq teshkilatigha bolghan köz qarishi

Istratégiye namliq zhurnalda élan qilin'ghan rusiye, xitay amérika munasiwitide Uyghur mesilisi we yéngi yawro - asiya siyasiti mawzuluq bu maqalide, Uyghurlarning shangxey hemkarliq teshkilatigha bolghan köz qarishi üstide toxtilip mundaq dep yazidu: "Uyghurlarning shangxey hemkarliq teshkilatigha bolghan köz qarishi yaxshi emes. Uyghurlar bu teshkilatni türkiy milletlerning düshmenliri qurdi dep qaraydu. Qisqiche qilip éytqanda shangxey hemkarliq teshkilatini qurghan ikki chong dölet rusiye bilen xitay bu teshkilatni öz menpe'eti üchün xizmet qildurmaqta. Bu qazaqistan, qirghizistan, tajikistan'gha oxshash döletlerni bi'aram qilmaqta."

Xitay döliti Uyghur mesiliside xeterlik qimar oynimaqta

Barish adibelli xitay dölitining Uyghur mesiliside xeterlik qimar oynawatqanliqini anglitip mundaq dep yazidu: "xitay döliti Uyghur mesilisini hel qilishtin qéchip xeterlik qimar oynimaqta. Xitaylar xata siyasiti bilen amérika we rusiyige kozir yaritip bermekte."

Uyghur mesilisi musteqilliq mesilisi

Aptor maqaliside Uyghur mesilisining musteqilliq mesilisi ikenlikini anglitip mundaq dep yazidu: " özlirini mexmut qeshqirining ewladliri dewatqan Uyghurlar bügün murekkep mesililerge duchar bolmaqta. 1990 - Yillarda türkiyining adriyatiktin seddichin'giche türk dunyasi sho'ari xitaylarni qorqutqan idi. Emma 11 séntebir weqesidin kéyinki xelq'ara weziyet xitaylargha payda élip keldi. Xitaylar Uyghur mesilisini xelq'ara térrorizmgha qarshi küreshning ramkisi ichige kirgüzüp turup küresh qilishqa tirishti yeni Uyghurlarni xelq'aragha térrorist qilip körsitishke tirishti. Uyghurlar aldida ikki yol barliqigha ishinidu. Birinchisi assimilatsiye bolup tügesh, ikkinchisi bolsa, musteqilliq. Emma menche hazirqi weziyetke uyghun kélidighini bu ikki yol otturisidiki üchinchi bir yol."

Barish adibelli ependi maqaliside Uyghurlarning kéyinki yillarda chet'ellerde küchliniwatqanliqini, nurghun döletlerde Uyghur teshkilatlirining barliqini, bularning her xil köz qarashqa ige insanlardin terkip tapqanliqini éytqandin kéyin, Uyghurlar musteqil bolghan teqdirdimu afghanistan'gha oxshash ichki jédeldin qutulalmaydighanliqini yazghan.

U maqaliside amérikining yéngi yawro - asiya siyasitining Uyghurlargha paydiliq bolidighanliqini, amérikining iraqtin asta asta chékinip, afghanistan'gha ehmiyet bérishi bilen, amérikining yawro - asiya siyasitide özgirish bolidighanliqini ilgiri sürgen.

Toluq bet