Teywenning prézidént saylimigha ikki kün qalghandiki jiddiy riqabet

Teywende prézidént saylimida sodigerler, bolupmu chong quruqluqtin köchüp kelgenler ma yinjyuning qayta saylinishini qollaydu. Yerlik teywenlikler sey yingwén xanimni qollaydu.
Muxbirimiz weli
2012-01-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Démokratiye we ilgharliq partiyisi (minjindang) ning namzati sey yinwén xanim(solda) özining qollighuchiliri arisida. 2012-Yili 9-yanwar, teywen.
Démokratiye we ilgharliq partiyisi (minjindang) ning namzati sey yinwén xanim(solda) özining qollighuchiliri arisida. 2012-Yili 9-yanwar, teywen.
AFP

Teywende 1‏-ayning 14-küni etigen sa'et 8 din kech sa'et 4 kéche prézidént saylimi ötküzülidu. Buninggha yene 2 kün qaldi. Teybéyde chiqidighan "Asiya xewerliri" gézitide bayan qilinishiche, hazir teywende sodigerler, bolupmu chong quruqluqtin kelgenler kök bayraqchilarning (gomindang)ning namzati 69 yashliq ma yinjyuning qayta saylinishini qollaydu. Chünki ma yinjyu teywen prézidénti bolup turghan ötken töt yil ichide, chong quruqluqtiki kommunist hökümiti bilen munasiwetni yaxshilighan, teywen bilen kommunist xitay otturisida tamozhna béjida étibar bérish kélishimi imzalighan, teywen sodigerlirining chong quruqluqqa salghan meblighini köpeytken idi. Emma yerlik teywenlikler, kommunist xitay bilen munasiwetlerde köp achchiq sawaqqa ige jama'et erbabliri, siyasiyonlar yéshil bayraqchilarning (démokratiye-ilgharliq partiyisining) namzati 55 yashliq sey yingwén xanimni qollaydu. Teywendiki xelqchi partiye (chingmindang) ning namzati sung chyuyüge bérilgen awaz bek az.

Xewerde bayan qilinishiche yene, hazir kommunist xitayning teywen saylimigha qarita qollan'ghan herikiti nahayiti yoshurun hem qebih. Xitay hazir teywen sodigerlirige, eger ma yinjyugha awaz bermise, buningdin kéyin chong quruqluqtin alidighan menpe'etlerge érishelmeydighanliqini uqturup tehdit sélipla qalmay, teywen sodigerlirining chong quruqluqtiki xotunlirinimu, ma yinjyugha awaz bérish üchün teywen'ge yolgha salmaqta.

Kök bayraqchilargha tewe uchur wasitilirining bayan qilishiche, gerche hazir ma yinjyu érishken awazning sani sel köptek körünsimu, axirqi minutlarda ma yinjyugha bérilgen awaz 5% din 10% ghiche kemlep kétish éhtimali bar. Buningdin burunmu, kommunist xitayning teywen musteqilchilirige (yéshil bayraqchilargha) qarshi turush üchün élip barghan heriketliri tüpeylidin mushundaq özgirish yüz bergen idi.

Amérika awazining bayan qilishiche, bügün teybéyde kök bayraqchilarning namzati ma yinjyu özi muxbirlarni kütüwélish pa'aliyiti ötküzüp, jungxu'a min'go dégen ramka astida turush, xitay bilen birleshmeslik, musteqil bolmasliq, urush qilmasliq, iqtisadni yaxshilap, oqughuchilar üchün ish pursetliri yaritish siyasiti qollinidighanliqini tekrar jakarlap dawamliq awaz toplighan.

Teywen démokratiye-ilgharliq partiyisining bayanatchisi su méychinmu bügün muxbirlargha, eger yéshil bayraqchilar saylamda yéngip chiqsa, buningdin kéyin teywenliklerning xitay bilen alaqe qilishigha qarshi turmaydighanliqini, emma ma yinjyu hökümitidek "Teywenning tuxumini chong quruqluqning séwitige sélip" teywen iqtisadigha xéyim-xeter peyda qilishqa qarshi turidighanliqini jakarlap, téximu köp awazgha érishishke térishqan.

Xitayning "Yershari waqit géziti"ning bügün tehlil qilishiche, hazir teywendiki prézidént saylimida awaz toplash pa'aliyetliri nahayiti jiddiy kétiwatidu, emma bu qétim yenila burun yüz bérip ötkendikidek, adette jim turuwélip axirqi minutta awaz bérip, namzatlarning awaz nisbitide tosattin chong özgirish peyda qilidighan "Egeshme késel" din xali bolush qéyin.

Uchur arxiplirigha qarighanda, teywen saylimining qanun asasi jungxu'a min'go asasiy qanunidin kelgen. Jang jéshi 1949‏-yili chong quruqluqta urushta meghlup bolup qéchip chiqip teywenni igiliwalghandin kéyin, teywende saylam ötküzülüp turghan. 1954-, 60- , 66- we 72‏-yilliri ötküzülgen saylamlarda mustebit jang jéshi jungxu'a min'go prézidénti bolup saylan'ghan. 78-, 84-yilliri ötküzülgen saylamlarda, jang jéshining oghli jang jin'go jungxu'a min'go prézidénti bolup saylan'ghan. 90‏-Yilidiki saylamda, li déngxuy teywen prézidénti bolup saylan'ghan. 96‏-Teywendiki saylamdimu li déngxuy qayta saylan'ghan. Li déngxuy asasiy qanun'gha tüzitish kirgüzüshke bashlighandin kéyin, milletchi partiye (gomindang) uni partiyidin chiqiriwetken. 2000‏-Yili démokratiye-ilgharliq partiyisining namzati chén shüybyen teywen prézidénti bolup saylan'ghan. U, 2004‏-yilidiki saylamda yene qaytidin saylan'ghan. Xitay uni musteqil bolushqa yüzlendi dep herbiy tehdit sélishqa bashlighan. 2008‏-Yili milletchi partiyining (gomindangning) namzati ma yinjyu teywen prézidénti bolup saylan'ghan.

Teywende 1991‏-yili 4‏-aydin kéyin jem'iy 7 qétim tüzitish kirgüzülgen asasiy qanun asasida, hazirqidek teywenning prézidéntini omum xelq biwasite saylap chiqidighan, zörür bolsa wezipidin qalduralaydighan, xelq saylap chiqqan prézidént teywenning térritoriye pütünlükini qoghdap, erkinlik, démokratiye prinsiplirigha asasen siyaset tüzidighan, pütün jem'iyet ilgharliqqa échiwétilidighan, hökümet qanun boyiche ish béjiridighan, pütün xelq hökümetni nazaret qilidighan tüzüm yolgha qoyulidighan boldi.

Uningdin burun teywen yaponiyining hökümranliqida turghandimu, 1935‏-yildin bashlap, her yili oblast, sheher, nahiye, mehelle, aymaq parlamént ezalirini xelq omum saylam arqiliq saylap yéngilap turidighan tüzüm yolgha qoyulghan idi. Peqet teywen jungxu'a min'go dewrige kirgüche bolghan ariliqta urush tüpeylidin ikki qétim saylam ötküzülmey qalghan.

Toluq bet