'Дәриҗидин ташқири күчләрниң хәлқара шаһмат оюнидики вәтәнсиз печкилар '

Йеқинда америкида чиқидиған хаффиңтон почтиси гезитидә "дәриҗидин ташқири күчләрниң хәлқара шаһмат оюнидики вәтәнсиз печкилар" мавзулуқ бир мақалә елан қилинди. Мақалидә апторниң гүәнтанамодики уйғурларниң 3 - бир дөләткә орунлаштурулуш җәрянидики америка һөкүмитиниң позитсийисигә болған көз қарашлири баян қилинған.
Мухбиримиз ирадә
2010-01-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Youtube Дин елинған бу сүрәттә, 2009 - йили 18 - ийул күни, үрүмчиниң мәлум кочисида бирнәччә чирайи сулғун уйғурларниң көрүнүши.
Youtube Дин елинған бу сүрәттә, 2009 - йили 18 - ийул күни, үрүмчиниң мәлум кочисида бирнәччә чирайи сулғун уйғурларниң көрүнүши.
Youtube Дин елинди.

Хаффиңтон почтиси гезитидә елан қилинған "Дәриҗидин ташқири күчләрниң хәлқара шаһмат оюнидики вәтәнсиз печкилар" Намлиқ мақалиниң аптори петр җан һонисберг сан фирансеско университетиниң профессори болуп, у "гүәнтанамо шаһитлири" иш пиланиниңму башлиқи. Аптор мақалисидә гүәнтанамодики уйғурларниң гунаһсизлиқи испатланғандин кейинму баридиған 3 - дөләт тапалмаслиқидәк бир вәзийәткә болған көз қарашлирини баян қилған.

Аптор гүәнтанамода тутуп турулуватқан бу уйғурларни хитай - америка мунасивәтлиридики шаһмат уруқиға охшатқан болуп мақалисини мундақ башлайду :

-- "Гүәнтанамо шаһитлири" иш пилани бойичә палавдики уйғурларни филимгә алғили барған гуруппа йеқинда палавдин қайтип кәлди. Пилан бойичә уларниң сәргүзәштилири кәлгүси әвладларниң 11 - синтәбирдин кейин қандақ ишларниң йүз бәргәнликини билип қелиши үчүн наһайити тәпсилий сүрәткә елинди.

-- Гүәнтанамоға қамалған уйғурларниң әһвали толиму өзгичә. Уларниң нишани һәргизму америкиға қарши чиқиш әмәс. Уларниң мәқсити пәқәт хитайниң өз вәтини шәрқий түркистанда йүргүзүватқан беисмидин өзини қоғдаш. Дәрвәқә, нурғун тәкшүрүшләрдин кейин уларниң дүшмән әскири болмиғанлиқи испатланди. Әмма заманниң өтүши билән бу уйғурлар америка билән хитай арисидики шаһмат оюниниң печкилириға охшап қалди.

-- Америка уларни вәтини шәрқий түркистанға қайтуралмиди. Чүнки хитай уларни террорчи дегәнликтин, әгәр улар қайтурулуп берилгән тәқдирдә я қейин - қистаққа учрайтти яки өлтүрүләтти. Хитай һәтта башқа дөләтләргә бу уйғурларни мусапир сүпитидә қобул қилмаслиқ һәққидә қаттиқ бесим ишләтти. Албанийә 2006 - йили уйғурларни қобул қилғинида уларға бундин кейин башқа уйғурларни қобул қилмаслиқини агаһландуруп зор бесим ишләтти. Әнә шундин бери бу уйғурларни бермуда билән палавла қобул қилди. Қалған 7 нәпәр уйғур болса гунаһсизлиқи испатланған туруқлуқ һелиһәм өзлирини қобул қилидиған дөләтни күтүп турмақта.

Аптор петр җан һонисберг америкиниң бу ишқа кәлгәндә өзиниң дәриҗидин ташқири күчини йетәрлик ишләтмигәнликигә ишинидиған болуп, у бу һәқтә тохтилип мундақ дәйду:

-- Америка гүәнтанамодики уйғурларни уйғур җамаити мәвҗут болған дөләтләргә қобул қилдуруш үчүн бу дөләтләргә өзиниң дәриҗидин ташқири күчини йетәрлик ишләтмиди. Мәнчә улар бу уйғурларға мәдиний вә иҗтимаий җәһәттин мувапиқ бир дөләт тепип бериш арқилиқ хитай билән болған мунасивәтлирини бузуп қоюшни халимиди. Уйғурларниң мутләқ көп қисми хитай ирақ урушида америкиға ярдәм қилғанлиқтин, америкиниң уйғурларға йетәрлик дәриҗидә көңүл бөлмәйватқанлиқиға ишиниду.

-- Америкида уйғур җамаити бар туруқлуқму америка һөкүмити уларни бу йәргә орунлаштуралмайду. Әслидә обаманиң һөкүмәтни йеңи қурған вақтида уйғурларни америкиға әкилишкә пурсити бар иди. Әмма униң мәслиһәтчилири вақитни созувәткәнликтин улар қарарни лайиһиләп болғичә, америка дөләт мәҗлиси гүәнтанамо тутқунлирини америкиға киргүзмәслик һәққидики қанунни мақуллап болди.

Аптор гүәнтамодики уйғурларниң америкиға қоюп берилиш мәсилисиниң америка алий сотиниң бу йил 6 - айдики қарариға бағлиқ болуп қалғанлиқини баян қилип мундақ дәйду:

-- 2008 - Йили федирал сот бу уйғурларни америкиға қоюп бериш һәққидә қарар мақуллиди. Әмма һөкүмәт буниңға дәрһал қарши чиқип қарарни өрүп ташлап, америкиға кимниң қобул қилинидиғанлиқиға пәқәт америка дөләт мәҗлиси вә президентниңла қарар қилалайдиғанлиқини бәлгилиди. Америка алий соти бу йил 3 - айда давани көрүп чиқип, 6 - айда ахирқи қарарни елан қилиду.

-- Әмма көрүнүп туруптики, обама сиясий күчини бу уйғурларға уйғур җамаити бар дөләттин орун тепиш үчүн ишләтмәйду. Гүәнтанамони тақаш обаманиң нишани, әмма у бу гунаһсиз кишиләрниң нормал һаятини давам қилдурушиға капаләтлик қилалмайду.

Аптор мақалисиниң ахирида гүәнтамодики уйғурлар җүмлидин пүтүн уйғурлар учраватқан тирагидийигини мундақ дәп сүрәтләйду:

-- Палавдики уйғурлар билән бир һәптә авал параңлашқинимизда , улар бизгә өзлириниң палавни пәқәт бир өткүнчи йәр дәп қарайдиғанлиқини ейтип бәрди. Чүнки палав уларни вәтәндашлиққа қобул қилмайду. Уларға паспорт берәлмәйду. Униң үстигә21 миң нопуслуқ палавда аран 400 мусулман бар. Бирму уйғур йоқ. Шуңа улар уйғур җамаити олтурақлашқан дөләтләргә көчүп кетишни арзу қилидиғанлиқини билдүрди.

-- Биз палав президенти җонсон торибюң билән көрүшкинимиздә , у бизгә уйғурларниң һикайисиниң толиму тирагидийилик икәнликини ейитти. Бу уйғурлар вәтәнсиз. Улар өз өйигә, өз вәтинигә қайтишқа имкансиз. Уларниң бәзилири вәтинидә өйлинип болған. Әмма улар бундин кейин наһайити зор бир тәсир болмиған тәқдирдә , аяли вә аилиси билән қайта җәм болалмайду. Чүнки хитай һөкүмити уйғурларға паспорт ишләп бәрмигәнликтин, улар әркин саяһәт қилиш һоқуқиғиму игә әмәс.

-- Мана буларниң һәммисини америка билип турсиму, әмма у йәнила хитайға бесим ишлитиштин өзини тартмақта. Ақивәттә бу вәтәнсиз уйғурлар дәриҗидин ташқири күчләрниң шаһмат тахтисдики печка болушни давам қилмақта.

Юқиридики аваз улинишидин, силәр петр җан һонисберг язған "дәриҗидин ташқири күчләрниң хәлқара шаһмат оюнидики вәтәнсиз печкилар" намлиқ мақалиниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (3)
Share

Исимсиз оқурмән

ﯪЙниң 15йоруқ 15 қараңғудигән бовам
Уларниң һәммисигә ﯪзқалди йахши кишләр һамини!?

Jan 19, 2010 09:57 AM

Исимсиз оқурмән

Димәк әмди қан төкмисәк вәтәнни елиш түгүл ﯪхири вәтән ичидин тартип дунйаниң һәрқайси җайлириғичә кочида қелип иттин хар болуп өлидиғинимизни һес қиливатимиз.

Jan 18, 2010 02:37 PM

Исимсиз оқурмән

Шу вақит үтивериду үзиңиз тиришмисиңиз вә қурбанлиқ бәрмисңиз бир үмүр хар !!!!
Биз зади йетәрлик бәдәлтөлүдуқму!!??? пәқәтбиз уларға нәпберәләймизхалас нөвитикәлсәшу?!!!

Jan 16, 2010 03:57 PM

Толуқ бәт