Тәйвән һөкүмити "хитай тили бирдин-бир һөкүмәт тили" дегән сиясәтни әмәлдин қалдурушқа йүзләнмәктә

2007-03-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт

"Бирләшмә агентлиқи" ниң 20 ‏- март күни тәйбйдин хәвәр қилишичә, һазир тәйвән парламинтида "дөләт тили" дегән мәсилә һәққидики тәклип ‏- лайиһиләр көздин көчүрүливатиду. Тәйвәнниң парламинт башлиқи су җенчаң "тәйвән бир тиллиқ җәмийәт әмәс, тәйвән җәмийитидики һәрхил тиллар тәң баравәр орунда туруши вә охшаш қоллашқа игә болуши лазим. Бу аралда тәйвән тили, хакка тили вә башқа йәрлик тилларниң һәммисини кәмситишкә йол қоюлмайду"дәп җакарлиған. Һазир тәйвәндә йүз бериватқан бу өзгиришни, йәни тәйвән арилида узундин буян һөкүмран орунда туруп келиватқан "хитай тили бирдин-бир һөкүмәт тили" дегән сиясәтниң әмәлдин қалдурушқа йүзлиниватқанлиқини, учур вастилири коммунист хитай һөкүмитиниң ғәзипини йәнә бир қетим қозғиши мумкин, дәп қаримақта.

Тәйвәндә кәң қоллинилидиған тил бейҗиң шивиси асасида тәрәққи қилдурулған хитайчә ортақ тил (путуңхуа) әмәс

"Бирләшмә агентлиқи"ниң бу хәвиридә баян қилинишичә, 1949 ‏- йили коммунист партийә тәрипидин мәғлуп қилинғандин кейин тәйвәнгә қечип кәлгән җаң кәйши армийиси тәйвәндә һөкүмәт тили қиливалған "хитайчә ортақ тил"ға қариғанда, тәйвән арилиға 17 ‏- 18 ‏- әсрләрдә кәлгән көчмәнләрниң тиллири асасида шәкилләнгән тәйвән тили техиму кәң даиридә қоллиниливатқан ортақ тил. Тәйвәндики бухил тилларниң әң чоңи миннән тили вә хакка тили. Әмма бу йәрлик тиллар җаң кәбйши гуруһи тәрипидин кәмситилгән вә чәткә қеқилған иди.

1919 ‏-Йили манҗу сулалиси ағдурулғандин кейин, чоң қуруқлуқта бейҗиң шивиси асасида тәрәққи қилдурулған хитайчә ортақ тил (путуңхуа) омумлаштурулушқа башлиғанда, тәйвәндә йәнила "миннән тили" дәп атилидиған фуҗән шивисигә охшап кетидиған тил омумлашмақта иди. Җаң кәйши тәйвәнгә қечип кәлгәндин кейинла, 1950 ‏- йилидин башлап тәйвәндики йәрлик тилларни кәмситип, униң орниға чоң қуруқлуқтики "хитайчә ортақ тил"ни рәсмий һөкүмәт тили қилип бекиткән иди.

Тәйвән парламинтида һазир музакирә қилиниватқан "дөләт тили лайиһиси" хитайниң ғәзипини кәлтүрүши мумкин

"Ройтрс агентлиқи"ниң баян қилишичә, тәйвәндә һазир йәрлик тилларни зор күч билән тәрәққи қилиш пурситигә игә қилиш вә уни қанунлаштуруш һәрикити давамлишиватиду. Тәйвәндә 2000 ‏- йили елип берилған президент сайлимида, чен шуйбйәнниң рәсмий сорунларда ортақ тилни қайрип қоюп йәрлик тилда сөзлиши наһайити зор қоллашқа еришкән иди. Тәйвәндә елип берилидиған 2008 ‏- йиллиқ президент сайлими йәнә йеқинлашти. Тәйвән һөкүмити һазир "хитай тили бирдин-бир һөкүмәт тили" дегән сиясәтни әмәлдин қалдурушқа йүзлинип, тәйвән җәмийитидә қоллинливатқан һәммә хил тилниң тәң баравәрликини вә уни әркин тәрәққи қилдуруш лазимлиқини тәкитлигәнлики бирхил йеңи йүзлиниш. Һазир тәйвән парламинти бесиватқан бу бир қәдәм чоң қуруқлуқтики коммунист хитай һөкүмитиниң йәнә бир қетим ғәзипини қозғиши мумкин.

2003 ‏- Йили, җаң кәйшиниң тил комитети түзгән "хитай ортақ тили" ни тәйвәндә бирдин-бир һөкүмәт тили қилиш тоғрисидики өлчәмни бикар қилиш тәклипи оттуриға қоюлған иди

"Хитай вақит гезити" дә елан қилинған хәвәр архипиға қариғанда, 2003 ‏- йили тәйвәндә 11 хил йәрлик миллий тил вә униңдин башқа йәнә сирттин келип йәрләшкән хакка тили мәвҗут икәнлики вә кәң көләмдә омумлишиватқанлиқи, әмди җаң кәйшиниң тил комитети түзгән "хитай ортақ тили"ни тәйвәндә бирдин-бир һөкүмәт тили қилмаслиқ лазимлиқи тәкитләнгән иди. Әмма әйни вақитта гоминдаңчилар җаһиллиқ билән қарши туруп, чоң қуруқлуқтики коммунист партийигә янтаяқ болувалғанлиқтин, бу тәклип лайиһиси вақтинчә тохтитип қоюлған иди. Әмма тәйвән җәмийитидә бу һәқтики муназириләр өзлүксиз давам қилмақта.

Җаң кәйшиниң "хитайчә ортақ тили" ға тәйвәнликниң тили кәлмәйду

"Зәйбав тор бети"дә давамлишиватқан муназириләрдә баян қилинишичә, худди чоң қуруқлуқтики "хитайчә ортақ тил" ға җаң кәйшиниң тили кәлмигәндәк, җаң кәйшиниң шивиси арилишип қалған тәйвәндики "хитайчә ортақ тил" ғиму гоминдаң әскәрлириниң тили кәлмигәндәк, чоң қуруқлуқтики "хитайчә ортақ тил" ғиму, җаң кәйшиниң шивиси арилишип қалған тәйвәндики "хитайчә ортақ тил" ғиму тәйвәнликләрниң тили кәлмәйду. Шуңлашқа тәйвән һөкүмити чуқум тәйвәнниң өзиниң дөләт тилини йолға қоюши лазим. (Вәли)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт