Японийә империйиси топлиған уйғурлар һәққидики материяллар (1)

2007-09-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт

2005- Йили қазақистанниң сулайманоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң ғоҗа әхмәт садвақасоф намидики уйғуршунаслиқ мәркизи қазақистанда турушлуқ америка әлчиханисиниң иқтисадий ярдими билән " қазақистан уйғуршунаслиқидики әнәнә вә йеңилиқлар" дегән тема астида хәлқаралиқ уйғуршунаслиқ муһакимә йиғини ачқан иди.

Бу йиғинда қазақистан, қирғизистан, русийә, америка, түркийә, японийә вә хитай қатарлиқ дөләтләрниң уйғуршунас алимлири уйғурларниң тарихи, етнографийиси, тили, әдәбият вә иҗтимаий-иқтисадий мәсилилири шуниңдәк улар фолклор мәдәнийити қатарлиқ көп саһәләр бойичә өзлириниң илмий мақалилирини оқуп өткән һәмдә 2006-йили, уйғуршунаслиқ мәркизи мәзкур йиғинниң мақалилирини топлап бир мақалилар топлими нәшир қилип тарқатти.

Уйғурлар һәққидики муһим мәнбә- японийә асия тарихий материяллири мәркизи

" Қазақистан уйғуршунаслиқидики әнәнә вә йеңилиқлар " дәп аталған мәзкур мақалилар топлими 2006-йили алмутадики "наш мир" нәширяти тәрипидин чиқирилған болуп, бу топламға 40 парчиға йеқин мақалә киргүзүлгән.

Топламдики мақалилар ичидә кишини җәлп қилидиған " уйғурлар вә японийә империйиси" мавзулуқ мақалә өзгичә болуп, японийилик уйғуршунас җун сугавара тәрипидин йезилған мәзкур мақалидә өткән әсирниң 30-йиллиридики японийә империйисиниң уйғур елиға қаратқан сиясити, японийигә барған уйғурларниң паалийәтлири шуниңдәк японларниң уйғурлар билән елип барған түрлүк алақилири һәққидә баян қилиниду.

Аптор бу мақалини йезишта әйни вақиттики японийә һөкүмитиниң уйғурларға аит топлиған архип материяллири вә бир қисим уйғур тилида елан қилинған мақалиларни мәнбә қилған болуп, аптор уйғурларға аит көплигән архипларниң нөвәттә, "японийә асия тарихий материяллири мәркизи" дәп аталған архипханида сақлиниватқанлиқини көрситиду.

Униң йезишичә, мәзкур архипханида тоққуз томлуқ" шинҗаңниң сиясий әһвали вә униңға мунасивәтлик материяллар топлими" дәп аталған мәхсус уйғур елиға аит һөҗҗәтләр топлими бар болуп, аптор бу һөҗҗәтләр үстидә мәхсус тәкшүрүш елип барған. Бу топлам әшу вақиттики японийә һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сияситини чүшиништә бәкму пайдилиниш қиммитигә игә икән. Буниңдин башқа йәнә бир қисим японларниң қоллирида өткән әсирниң 30-йиллирида японийигә кәлгән уйғурларниң паалийәтлири вә уларниң һәмдә улар билән мунасивәт бағлиған японларниң йезип қалдурған материяллириму сақланмақта.

япон уйғуршунаси җун сугавараниң мәлуматлириға асасланғанда, 1939-йили маһмут муһити билән токйоға кәлгән уйғурларниң ичидики муһәммәд әмин исламиниң " муһаҗирәттә йоқалған муҗаһидлиримиз" намлиқ китабчиси 1941-йили токйода нәшир қилинған. Бу китабта уйғурларниң мустәқиллиқи үчүн күрәш қилип, кейин чәт' әлләргә чиқип кәткәндин кейин, чәт мәмликәтләрдә вапат болған уйғурларниң әһвали баян қилинған.

Булардин башқа йәнә комура фуҗио язған токйо, бейҗиң , шаңхәй қатарлиқ җайларда уйғурлар билән учрашқан японлуқ мусулманлар һәққидики "японийә ислам тарихи" намлиқ китабму бар болуп, буниңдиму уйғурлар һәққидә хели көп мәлуматлар орун алған.

Шәрқий түркистан ислам җумһурийити японларниң диққитини тартқан

Җун сугавараниң оттуриға қоюшичә, японийә һөкүмитиниң өткән әсирниң алдинқи йеримидики уйғур елиға аит сияситини чүшиништики әң муһим материял йәнила шу тоққуз томлуқ "топлам" болуп, бу җәмий 7500 бәттин ибарәт, буниңға 1926-йилидин 1944-йилиғичә болған азғина кәм 20 йиллиқ материял киргүзүлгән. Буниң ичидә 1933-йили шәрқий түркистан ислам җумһурийити қурулған чағдики вәзийәткә аит материяллар 7300 бәтни игилигән болуп, бу пүтүн материялларниң %97 ни игиләйду.

" Мана буниңдин японийә һөкүмитиниң шу мәзгилдин башлап шинҗаң вәзийитигә диққәт қилишқа башлиғанлиқини көрүвелишқа болиду" дәп һөкүм чиқириду япон алими сугавара әпәнди. Униң баян қилишичә, әйни вақитта "шинҗаң"ниң әтрапидики дөләтләргә орунлаштурулған японийә консулханилири мәсилән, кабул, калкутта, новосибирск, шаңхәй қатарлиқ җайлардики консулханилар шинҗаңға мунасивәтлик ахбаратларни топлап, японийә дипломатийә минстирлиқиға йоллап бериш билән тәң йәнә мустәқиллиқ дәваси қилғучилар билән учришип турған. Болупму, шәрқий түркистан ислам җумһурийити йимирилгәндин кейин униң қалдуқ рәһбәрлири һиндистан, афғанистан, түркийә, мисир қатарлиқ дөләтләрдин сирт йәнә токйо, шаңхәйләргиму йетип кәлгән болуп, японийә дипломатлири улар билән даим учришип, учурларни топлиған.

Муһәммәд имин буғраниң учурлири

"японийә асия тарихий материяллири мәркизи "дәп аталған мәзкур архипханидики тоққуз томлуқ уйғур елиға аит топламда йәнә "хотән әмириниң сөзлири" дегән нәқилләр көп учриған болуп, бу йәрдә тилға елинған "хотән әмри" 1932-йили қурулған хотән һөкүмитиниң әмири муһәммәд имин буғрадур.

Хотән қозғилаңчилириниң рәһбири муһәммәд имин буғра 1934-йили туңганлар билән болған урушта йеңилип, кабулға кетип, шу йәрдә бир мәзгил панаһлиниш җәрянида японийиниң кабулдики консулханиси билән даим алақилишип, уйғур елиниң әһвалини японийә даирилириға мәлум қилип турған икән.(Үмидвар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт