Оттура асияда узун муддәт риқабәтлишидиған дөләтләр хитай билән русийә

2007-03-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт

turkmenistan.jpg
Түркмәнистанниң йеңидин сайланған президенти қурбангүл бәрдимуһәммәдоп 14 – феврал күни түркмәнистан пайтәхти ашабадта қәсәм берип вәзипә тапшурувелиш мурасимида. AFP

Хәлқара бирләшмә агентлиқиниң тәһлилчиси, стефан ларрабийниң түркмәнистанда өткүзүлгән президент сайлими вә оттура асиядики чоң оюн һәққидә елан қилған мулаһизисидә, түркмәнистандики президент сайлиминиң немә үчүн русийә, хитай, америка вә башқа ғәрб дөләтлириниң диққитини тартқанлиқи үстидә тохтилип мундақ дәйду: "түркмәнистан дуняниң әң чоң тәбий газ записиға игә. Шуниң үчүн түркмәнистанниң ташқи сода мунасивитидә йүз беридиған һәрқандақ өзгириш, дуня енергийә бихәтәрликигә җиддий тәсир көрситиду".

Русийә түркмәнистанниң енергийисигә моһтаҗ

Түркмәнистанниң тәбий гази русийә президенти владимир путинниң енергийә истратегийсидә муһим рол ойнайду. Русийә дөләт игиликидики енергийә ширкити гаспуром русийини һәмдә чәтәл херидарлирини тәбий газ билән тәминләш үчүн күнсери түркмәнистандин келидиған тәбий газға моһтаҗ болмақта. Тәбий газға болған еһтияҗ көпәйгәнсири русийиниң түркмәнистан тәбий газиға техиму көп моһтаҗ болидиғанлиқи ениқ.

Нөвәттә, түркмәнистанниң тәбий газини дуня базарлириға икспорт қилидиған пүтүн тәбий газ турубилири русийиниң контроллуқида. Бу вәзийәттин пайдиланған русийә, түркмәнистан тәбий газини русийидин чиқидиған газдин әрзан баһа билән сетивалмақта. Бу әһвалдин нарази болған ғәрб дөләтлири, түркмәнистанниң тәбий газини ғәрб дөләтлиригә експорт қилиш үчүн, башқа експорт йоллири издәшини халайду.

Өткән йили 21‏- декабир күни туюқсиз вапат болған түркмәнистанниң президенти сәпәр мурат ниязоф, түркмәнистанниң тәбий газини ғәрб дөләтлиригә експорт қилиш үчүн, русийә сиртида йеңи тәбий газ турубиси ясаш тоғрисидики пиланларни рәт қилған. Лекин бәрдимуһәммәдофниң түркмәнистанниң йеңи президенти болуп сайланғанлиқи, келичәкдә бу пиланларниң әмәлийлишидиғанлиқи һәққидә бир үмидварлиқ пәйда қилмақта.

Стефан ларраббийниң мулаһизисидә баян қилишичә, түркмәнистанниң сабиқ президенти сәпәр мурат ниязофниң өзиму, аста-аста түркмәнистанниң тәбий газини експорт қилишта, русийиниң контроллуқидин қутулушни ойлашқа башлиған икән. Ниязоф, өлүмидин бир нәччә вақит бурун русийиниң түркмәнистандин импорт қилидиған тәбий газ үчүн төләватқан пулниң санини көпәйткән.

У шундақла бу мәсилидә хитайғиму йүзләнгән болуп, 2006‏- йили хитайни зиярәт қилиш җәрянида, бейҗиң һөкүмити билән хитайға 30 йилда 30 милярд көпметир тәбий газ икспорт қилиш һәққидә келишим имзалиған. Буниңдин сирт түркмәнистан хитай билән түркмәнистандин қазақистан вә үзбекистан арқилиқ хитайға созулидиған бир тәбий газ турубиси ясаш тоғрисида келишкән.

Хитайниң оттура асияға қизиқиши хитай билән русийә оттурисида мәвҗут риқабәтни техиму күчәйтиши мумкин

Хитайниң оттура асия тәбий газ базириға қәдәм қоюши, ‏- дәйду, стефан ларраббий мулаһизисидә, ‏- оттура асияда хитай билән русийә оттурисида мәвҗут риқабәтни техиму күчәйтиши мумкин. Бундақ бир риқабәттә русийиниң позитисийини күчләндүридиған амиллар хили көп. Биринчидин, оттура асия русийә вә совит импирийисиниң бир қисими иди. Шуниң үчүн русийә билән оттура асия дөләтлири оттурисида сода‏-иқтисад болупму енергийә саһәсидә қилиплишип кәткән мунасивәтләр мәвҗут. Шундақла оттура асиядики зиялийлар тәбиқиси, узун йиллар русийә вә совит һакимийити астида яшиғанлиқи үчүн, мәдәнийәт вә тил җәһәттин русларниң тәсиридә қалған.

Гәрчә совит иттипақи гумран болғандин кейин, русийиниң оттура асиядики тәсири азайған болсиму, әмма русийә президенти владимир путин, оттура асия дөләтлириниң радикал слам һәрикити һәққидики қайғусидин пайдилинип, оттура асияда русийиниң һәрбий вә сиясий тәсирини қайтидин тикләшкә урунмақта. Өзбекистан һөкүмитиниң өткән йили язда америкиниң өзбекистандики һәрбий базисини тақиғанлиқи, путинниң бу истратегийсиниң әң җанлиқ мисали һесаблиниду.

Әмма, ‏- дәйду хәлқара бирләшмә агентлиқиниң тәһлилчиси мулаһизисидә, ‏- хитай һөкүмити йеқинда оттура асиядики тәсирини кеңәйтишкә башлиди. Оттура асияниң җуғрапийилик җәһәттин хитайға йеқинлиқи, бихәтәрлик мәсилилири һәмдә иқтсадий җазибиси, районниң хитай үчүн әһмийитини көпәйтмәктә. Хитайниң енергийигә болған

Еһтияҗиниң күнсери көпийиши, хитай үчүн оттура асияни техиму көп әһмийәтлик бир районға айландурмақта. Хитай түркмәнистан билән имзалиған тәбий газ келишимидин башқа йәнә, барғансири районниң ниефитиға көз тикмәктә.

Хитайни оттура асияға қизиқтуруватқан муһим бир амил

Хитайни оттура асияға қизиқтуруватқан амилларниң йәнә бири, уйғурларниң шинҗаң ойғур аптоном районида елип бериватқан миллий мустәқиллиқ һәрикитидур. Уйғурларниң оттура асиядики хәлиқләр билән тил, дин вә мәдәнийәт җәһәттин йеқин мунасивәткә игә икәнлики хитай һөкүмитини әндишиләндүрмәктә. Хитай һөкүмити оттура асиядики диний радикал гуруппиларниң уйғур мустәқилчилириға ярдәм қилишидин қаттиқ қайғурмақта. Буниң алдини елиш үчүн хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати рамкиси ичидә, оттура асия дөләтлири билән мунасивәтлирини күчәйтмәктә.

Америкиниң оттура асиядики һәрбий мәвҗудийити, хитай вә русийә мунасивәтлириниң йеқинлишишиға сәвәб болмақта. Лекин, ‏- дәйду стефан ларраббий мулаһизисидә, ‏- бу, мәнпәәтни күздә тутқан қисқа мудәтлик муһәббәттин ибарәт болуп, узун давамлишидиған бир иттипақлиқ һесабланмайду. Узун муддәттә, оттура асияда сиясий, иқтсадий вә һәрбий җәһәттин бир-бири билән риқабәтлишидиған икки дөләт русийә вә хитайдур. (Қанат)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт