"Уйғур яшлириниң кимлики, қийин таллашқа дуч кәлмәктә"

2007-07-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Швед тилида чиқидиған 4 - дуня журнилиниң йеңи санида "уйғур яшлириниң кимлики қийин таллашқа дуч кәлмәктә" дегән мавзулуқ бир мақалә елан қилинди. Мақалини уйғурларниң мәдәнийәт, кишилик һоқуқ вә диний җәһәттә дуч келиватқан бесимлирини өз тәтқиқатиниң асаси нуқтиси қилған пер еңистирөм әпәнди язған болуп, у алдинқи йили уйғур елиниң җәнубидики шәһәр вә йезиларни 3 айдин артуқ вақит айлинип чиқип, уйғурларниң бүгүнки күндә дуч келиватқан қийин күнлирини өз көзи билән көргән вә шу асаста " хитай һөкүмитиниң қурбанлиқ қойи уйғурлар " дегән мақалини елан қилип шиветсийидә кишилик һоқуқ мәсилисигә қизиқидиғанларниң арисида зор тәсир пәйда қилған иди.

Қәшқәр районида 50 нәччә күн зиярәт

Пер еңистирөм әпәнди бу қетим уйғур елидә қәшқәр райони мәркәз қилип 50 нәччә күн зиярәттә болған болуп,бу җәрянда өзиниң көргән вә һес қилғанлирини мақалә қилип йезип чиққан.

Апторниң қаришичә хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруши йилдин йилға еғирлишиватқан болуп, уйғур яшлирини миллий мәдәнийити вә диний кимликидин ваз кәчтүрүш хитай һөкүмити билән уйғур яшлириниң арисидики көрүнмәс кәскин тоқунушқа айланған.

Бағдат бу йәргә бейҗиңға қариғанда көп йеқин туриду

Аптор мақалисидә мундақ дәп язиду: "йипәк йолиға җайлашқан бу қәдими шәһәр қәшқәр уйғурларниң мәдәнийәт мәркизи болуп, бейҗиңдин 4 миң километир йираққа җайлашқан. Бағдат бу йәргә бейҗиңға қариғанда көп йеқин туриду."

"Қәшқәр шәһриниң мәркизигә җайлашқан уйғурларниң мәдәнийәт хаслиқини көрситип туридиған қайнақ сода шәһәрчиси адәмгә йүз йил илгири вақитни әслитидиған қол -һүнәрвәнчилик яйма дуканлири бүгүнки күндә хитай һөкүмитиниң мәҗбури чақтуруши билән харабигә айланған вә бу җайға хитайчә услубтики заманиви биналар селинип,хитай содигәрлириниң сатирашханилири, бәдән увулашханлири, ашханилири игилигән бу җай хитайниң қаттиқ бастурушида яшаватқан уйғурларниң диний бесимини вә мәдәнийәт кимликини өгәнгили барған мәндәк бир тәтқиқатчиға яхши бир селиштурмини көрситип бәрди."

"Уйғур елиниң һәммә җайлирида хитайниң мәхпий сақчилири вә ишпийонлири ямриған"

"Уйғур елиниң һәммә шәһәрлиридә хитайниң мәхпий сақчилири вә ишпийонлири ямриған. Мән қәшқәргә барғандин кейин шуни һес қилдимки хитай һөкүмитиниң ишпийонлири вә мәхпий сақчилири һәммә йәрдә тимисқилап йүридикән. Улар уйғурларниң бинормал сөз һәрикәтләрдә болмаслиқи үчүн һәр даим пайлап йүридикән. Мән қәшқәргә берип бир һәптидин кийин мениң арқамғиму хитай ишпийонлириниң чүшкәнликини һес қилдим һәтта хитай сақчилири тәрипидин туюқсиз террорлуқ һуҗумиғиму учридим."

"Мән қәшқәрдә учрашқан кишиләрниң мән билән сөзләшкән вақитлирида худди таразида алтун тартқандәк һәрбир еғир сөзини шунчилик еһтият билән ейтиватқанлиқини билдим. Мән учрашқан нурғун уйғур яшлири ' бир чәтәллик билән учрашқанлиқи үчүн' һаятлири зор хәвпкә дуч келидиғанлиқини билсиму әмма һазирқи шараитта уйғурлар дуч келиватқан күлпәтләрни,хитай һөкүмитиниң зулумини чәт әлгә аңлитиш үчүн хәтәргә тәвәккүл қилалайдиғанлиқини билдүрүшти."

"Уйғур яшлириниң қаришичә тибәтликләр билән уйғурлар охшаш тәқдирдә болсиму бирақ уйғурларниң хитай һөкүмити тәрипидин бастурулуши тибәтликләргә қариғанда техиму қаттиқ икән,чүнки тибәтликләрниң әһвалини далай лама дуняға аңлатқанлиқи үчүн улар уйғурлардәк тил, мәдәнийәт вә диний җәһәттин қаттиқ бастурушқа дуч кәлмигән, бирақ, уйғур елидин ибарәт бу пинһан земин ташқи дунядин айриветилгәнлики үчүн уйғурларниң аһу -зари дуня хәлқигә йитип баралмиған икән."

Хитай һөкүмити, уйғур яшлириниң өзлирини "җуңхуа миллити"дәп аташқа зорлиди

Аптор мақалисидә йәнә уйғурларниң 30 вә 40 йилларда қуруған мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити дәвридә, йәни 1949 ‏- йили, хитайларниң уйғур елидики нопусиниң %5 әтрапида болған болса, бүгүнки күндә көпийип %50 дин ешип кәткәнлики қатарлиқ бир қатар мәсилиләрниму қистурма қилип өткән. Апторниң асаслиқ тәтқиқат обйекти уйғур яшлириниң бүгүнки күндә дуч келиватқан мәдәнийәт вә диний җәһәттики кимлик мәсилиси болуп, мақалисиниң көп қисмини уйғур яшлири билән елип барған сөһбәткә беғишлиған.

Аптор мақалисидә йәнә мундақ дәйду: "хитай һөкүмитиниң йеқинқи 10 йилдин буян уйғур яшлириниң миллий кимликини контрол қилиши техиму күчәйди. Хитай һөкүмити уйғур яшлириниң мәсчитләргә беришини,диний ибадәтләргә қатнишишини қаттиқ чәклиди, уларни хитайчә өгинишкә,хитай мәдәнийитини қубул қилишқа, өзлирини "җуңхуа миллити"дәп аташқа зорлиди, хитай һөкүмити бу сияситини мәктәпләрдин тартип иш орунлириғичә мәҗбури йүргүзди. Аптор бу сөзләрни бирқанчә али мәктәп оқуғучилири билән учрашқанда аңлиғанлиқини язиду.

Аптор мақалисидә өзи қәшқәрдә учрашқан бир алий мәктәп оқуғучисиниң сөзлирини нәқил кәлтүриду.

"Биз мәктәпләрдә өзимизниң ислам диниға ишинидиғанлиқимизни ейтишқа һоқуқимиз йоқ, мәсчитләргә беришимизни чәкләйду, рамизан айлирида чүшлүк тамақта мәҗбури тамақ йегүзиду. Нурғун оқуғучилар өзлириниң миллий кимликидин ваз кәчтүрүватқанлиқини хорлуқ һес қилип мәктәпләрни тәрк етиватиду, бир қисим уйғур оқуғучиларни мәктәпләр 'уйғурлуқ еңи күчлүк' дәп мәҗбури мәктәптин чекиндүриватиду. Йәнә нурғун уйғур оқуғучилиримиз хизмәт тепиш үчүн мәдәнийәт вә диний кимликидин ваз кечиватиду. Уйғур яшлири һазир наһайити қаттиқ таллашқа дуч кәлди."

Хитай милләтчилики йилдин - йилға баш көтүргән

Аптор мақалисини йәнә мундақ давамлаштуриду: "уйғур елиниң һәммә шәһәрлиридә намрат уйғур мәһәллилирини вә қайнақ базарлар орунлаштурулған заманиви биналарда олтурған бай хитайларниң шәһәр бөләклирини учратқили болиду. Мән бир қанчә әмгәк базарлиридин әмгәкчиләрни ишләткүчи органлар тәрипидин чиқарған 'биз пәқәт хәнзу алимиз' дегән хитай милләтчилики чиқип турған ишқа қубул қилиш еланлирини көрдүм. Мән хитай милләтчиликиниң бурунқиға қариғанда техиму очуқ -ашкара оттуриға чиқиватқанлиқини һес қилдим."

"Һөкүмәт истатистика органлириниң истатистика материяллиридин мәлум болушичә 2005 - йили алий мәктәпни пүттүргән оқуғучиларниң ичидә хитай оқуғучиларниң ишқа орунлишиш нисбити %75 дин ашқан болса уйғур оқуғучиларниң ишқа орунлишиш әһвали %10 гиму йәтмигән. Хитай һөкүмитиниң бундақ милләтчилик сиясити уйғур яшлирини миллий кимиликниң ача йолида қаттиқ таллашқа дучар қилған. Уйғур яшлири миллий кимликидин айрилған хитай тилида сөзләйдиған,динға ишәнмәйдиған,коммунистик партийә яхши көридиған уйғур болуш йоли билән өзиниң миллий кимликигә вә диний етиқадиға садиқ уйғур болуш йоли алдида гаңгиримақта."

"Мән қәшқәрдин айрилиш алдида мени учурлар билән тәмин әткән уйғур яшлири 'сән өзүңниң ашу әркин, параван дөлитиңгә қайтқан вақтиңда бизни вә бу йәрдики уйғурларни унтуп қалмиғин, уйғурларни, бу йәрдики әһвалларни у йәрдикиләргә тәсвирләп бәргин, сениң қайтип келишиңни қарши алимиз' дегән иди. Мән көзлиримгә яш алған һалда мән силәрни һәргиз унтуп қалмаймән дәп өз -өзүмгә вәдә бәргән идим," дәйду аптор мақалисини ахирлаштуруп.(ялқун)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт