"Uyghur yashlirining kimliki, qiyin tallashqa duch kelmekte"

2007-07-09
Élxet
Pikir
Share
Print

Shwéd tilida chiqidighan 4 - dunya zhurnilining yéngi sanida "Uyghur yashlirining kimliki qiyin tallashqa duch kelmekte" dégen mawzuluq bir maqale élan qilindi. Maqalini Uyghurlarning medeniyet, kishilik hoquq we diniy jehette duch kéliwatqan bésimlirini öz tetqiqatining asasi nuqtisi qilghan pér éngistiröm ependi yazghan bolup, u aldinqi yili Uyghur élining jenubidiki sheher we yézilarni 3 aydin artuq waqit aylinip chiqip, Uyghurlarning bügünki künde duch kéliwatqan qiyin künlirini öz közi bilen körgen we shu asasta " xitay hökümitining qurbanliq qoyi Uyghurlar " dégen maqalini élan qilip shiwétsiyide kishilik hoquq mesilisige qiziqidighanlarning arisida zor tesir peyda qilghan idi.

Qeshqer rayonida 50 nechche kün ziyaret

Pér éngistiröm ependi bu qétim Uyghur élide qeshqer rayoni merkez qilip 50 nechche kün ziyarette bolghan bolup,bu jeryanda özining körgen we hés qilghanlirini maqale qilip yézip chiqqan.

Aptorning qarishiche xitay hökümitining Uyghurlarni basturushi yildin yilgha éghirlishiwatqan bolup, Uyghur yashlirini milliy medeniyiti we diniy kimlikidin waz kechtürüsh xitay hökümiti bilen Uyghur yashlirining arisidiki körünmes keskin toqunushqa aylan'ghan.

Baghdat bu yerge béyjinggha qarighanda köp yéqin turidu

Aptor maqaliside mundaq dep yazidu: "yipek yoligha jaylashqan bu qedimi sheher qeshqer Uyghurlarning medeniyet merkizi bolup, béyjingdin 4 ming kilométir yiraqqa jaylashqan. Baghdat bu yerge béyjinggha qarighanda köp yéqin turidu."

"Qeshqer shehrining merkizige jaylashqan Uyghurlarning medeniyet xasliqini körsitip turidighan qaynaq soda sheherchisi ademge yüz yil ilgiri waqitni eslitidighan qol -hünerwenchilik yayma dukanliri bügünki künde xitay hökümitining mejburi chaqturushi bilen xarabige aylan'ghan we bu jaygha xitayche uslubtiki zamaniwi binalar sélinip,xitay sodigerlirining satirashxaniliri, beden uwulashxanliri, ashxaniliri igiligen bu jay xitayning qattiq basturushida yashawatqan Uyghurlarning diniy bésimini we medeniyet kimlikini ögen'gili barghan mendek bir tetqiqatchigha yaxshi bir sélishturmini körsitip berdi."

"Uyghur élining hemme jaylirida xitayning mexpiy saqchiliri we ishpiyonliri yamrighan"

"Uyghur élining hemme sheherliride xitayning mexpiy saqchiliri we ishpiyonliri yamrighan. Men qeshqerge barghandin kéyin shuni hés qildimki xitay hökümitining ishpiyonliri we mexpiy saqchiliri hemme yerde timisqilap yüridiken. Ular Uyghurlarning binormal söz heriketlerde bolmasliqi üchün her da'im paylap yüridiken. Men qeshqerge bérip bir heptidin kiyin méning arqamghimu xitay ishpiyonlirining chüshkenlikini hés qildim hetta xitay saqchiliri teripidin tuyuqsiz térrorluq hujumighimu uchridim."

"Men qeshqerde uchrashqan kishilerning men bilen sözleshken waqitlirida xuddi tarazida altun tartqandek herbir éghir sözini shunchilik éhtiyat bilen éytiwatqanliqini bildim. Men uchrashqan nurghun Uyghur yashliri ' bir chet'ellik bilen uchrashqanliqi üchün' hayatliri zor xewpke duch kélidighanliqini bilsimu emma hazirqi shara'itta Uyghurlar duch kéliwatqan külpetlerni,xitay hökümitining zulumini chet elge anglitish üchün xeterge tewekkül qilalaydighanliqini bildürüshti."

"Uyghur yashlirining qarishiche tibetlikler bilen Uyghurlar oxshash teqdirde bolsimu biraq Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin basturulushi tibetliklerge qarighanda téximu qattiq iken,chünki tibetliklerning ehwalini dalay lama dunyagha anglatqanliqi üchün ular Uyghurlardek til, medeniyet we diniy jehettin qattiq basturushqa duch kelmigen, biraq, Uyghur élidin ibaret bu pinhan zémin tashqi dunyadin ayriwétilgenliki üchün Uyghurlarning ahu -zari dunya xelqige yitip baralmighan iken."

Xitay hökümiti, Uyghur yashlirining özlirini "jungxu'a milliti"dep atashqa zorlidi

Aptor maqaliside yene Uyghurlarning 30 we 40 yillarda qurughan musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride, yeni 1949 ‏- yili, xitaylarning Uyghur élidiki nopusining %5 etrapida bolghan bolsa, bügünki künde köpiyip %50 din éship ketkenliki qatarliq bir qatar mesililernimu qisturma qilip ötken. Aptorning asasliq tetqiqat obyékti Uyghur yashlirining bügünki künde duch kéliwatqan medeniyet we diniy jehettiki kimlik mesilisi bolup, maqalisining köp qismini Uyghur yashliri bilen élip barghan söhbetke béghishlighan.

Aptor maqaliside yene mundaq deydu: "xitay hökümitining yéqinqi 10 yildin buyan Uyghur yashlirining milliy kimlikini kontrol qilishi téximu kücheydi. Xitay hökümiti Uyghur yashlirining meschitlerge bérishini,diniy ibadetlerge qatnishishini qattiq cheklidi, ularni xitayche öginishke,xitay medeniyitini qubul qilishqa, özlirini "jungxu'a milliti"dep atashqa zorlidi, xitay hökümiti bu siyasitini mekteplerdin tartip ish orunlirighiche mejburi yürgüzdi. Aptor bu sözlerni birqanche ali mektep oqughuchiliri bilen uchrashqanda anglighanliqini yazidu.

Aptor maqaliside özi qeshqerde uchrashqan bir aliy mektep oqughuchisining sözlirini neqil keltüridu.

"Biz mekteplerde özimizning islam dinigha ishinidighanliqimizni éytishqa hoquqimiz yoq, meschitlerge bérishimizni chekleydu, ramizan aylirida chüshlük tamaqta mejburi tamaq yégüzidu. Nurghun oqughuchilar özlirining milliy kimlikidin waz kechtürüwatqanliqini xorluq hés qilip mekteplerni terk étiwatidu, bir qisim Uyghur oqughuchilarni mektepler 'Uyghurluq éngi küchlük' dep mejburi mekteptin chékindüriwatidu. Yene nurghun Uyghur oqughuchilirimiz xizmet tépish üchün medeniyet we diniy kimlikidin waz kéchiwatidu. Uyghur yashliri hazir nahayiti qattiq tallashqa duch keldi."

Xitay milletchiliki yildin - yilgha bash kötürgen

Aptor maqalisini yene mundaq dawamlashturidu: "Uyghur élining hemme sheherliride namrat Uyghur mehellilirini we qaynaq bazarlar orunlashturulghan zamaniwi binalarda olturghan bay xitaylarning sheher böleklirini uchratqili bolidu. Men bir qanche emgek bazarliridin emgekchilerni ishletküchi organlar teripidin chiqarghan 'biz peqet xenzu alimiz' dégen xitay milletchiliki chiqip turghan ishqa qubul qilish élanlirini kördüm. Men xitay milletchilikining burunqigha qarighanda téximu ochuq -ashkara otturigha chiqiwatqanliqini hés qildim."

"Hökümet istatistika organlirining istatistika matériyalliridin melum bolushiche 2005 - yili aliy mektepni püttürgen oqughuchilarning ichide xitay oqughuchilarning ishqa orunlishish nisbiti %75 din ashqan bolsa Uyghur oqughuchilarning ishqa orunlishish ehwali %10 gimu yetmigen. Xitay hökümitining bundaq milletchilik siyasiti Uyghur yashlirini milliy kimilikning acha yolida qattiq tallashqa duchar qilghan. Uyghur yashliri milliy kimlikidin ayrilghan xitay tilida sözleydighan,din'gha ishenmeydighan,kommunistik partiye yaxshi köridighan Uyghur bolush yoli bilen özining milliy kimlikige we diniy étiqadigha sadiq Uyghur bolush yoli aldida ganggirimaqta."

"Men qeshqerdin ayrilish aldida méni uchurlar bilen temin etken Uyghur yashliri 'sen özüngning ashu erkin, parawan dölitingge qaytqan waqtingda bizni we bu yerdiki Uyghurlarni untup qalmighin, Uyghurlarni, bu yerdiki ehwallarni u yerdikilerge teswirlep bergin, séning qaytip kélishingni qarshi alimiz' dégen idi. Men közlirimge yash alghan halda men silerni hergiz untup qalmaymen dep öz -özümge wede bergen idim," deydu aptor maqalisini axirlashturup.(Yalqun)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet