Amérika dölet mejliside Uyghurlargha bérilgen ölüm jazaliri heqqide qarar layihisi otturigha qoyuldi

9 - Dékabir, amérika dölet mejilisining awam palatasida nöwette Uyghurlargha bériliwatqan ölüm jazaliri heqqide bir qarar layihisi otturigha qoyulghan. Layihide asasliqi 5 ‏- iyul weqesi we uningdin kéyin dawam qiliwatqan ölüm jazaliri heqqide pozitsiye we xitay hökümitige qarita chaqiriq hem teshebbuslar otturigha qoyulghan.
Muxbirimiz shohret hoshur
2009-12-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika parlamént binasining sirtqi körünüshi.
Amérika parlamént binasining sirtqi körünüshi.
www.house.gov Din élindi.

Bu qarar layihisi, kiris simis (Chris Smith), jéymis mikgoworén (James McGovern), bill délaxant (Bill Delahunt ), we frak wolf (Frank Wolf) qatarliq 4 neper palata ezasining imzasi bilen otturigha qoyulghan we tonushturulghan.

Qarar layihisi mundaq bashlinidu: "biz awam palata ezaliri xitay xelq jumhuriyitining, 5 ‏- iyul weqesidin kéyin Uyghurlar üstidin ijra qiliwatqan xalighanche tutqun qilish we ölüm jazalirini xelq'ara teripidin étirap qilin'ghan insan heqliri we qanuniy tertip ölchemlirige xilap dep qaraymiz."

Qarar layihisining bash qismida 5 ‏- iyul weqesining tinchliq sheklidiki namayish bilen bashlan'ghanliqi we uning basturulghanliqi eskertilgen؛ 5 ‏- iyul künidiki urush chéqish weqesi bolsa, xitay hökümitining yillardin béri ijra qilip kelgen kemsitish siyasitining netijisi dep körsitilgen.

Qarar layihiside yene, xitayning Uyghur rayonigha milyonlap köchmen yötkigenliki, bu arqiliq Uyghurlarning milliy kimlik we milliy medeniyitini yoqitishqa urun'ghanliqi, Uyghurlarning yash emgek küchlirini, mejburi halda, xitay ölkiliridiki nachar ish orunlirigha yötkigenliki, mana mushuninggha oxshighan ijra'atlar sewebidin Uyghur rayonida milliy ziddiyetning keskinleshkenliki bayan qilin'ghan.

Qarar layihiside, 5 - ‏iyul weqesining bash axiri we uningdin kéyinki weziyet obyéktip we terepsiz shekilde bayan qilin'ghandin kéyin, xitay hökümitige qarita tenqid we chaqiriqlar bayan qilin'ghan. Layihining bu qismida mundaq déyilidu: "biz bigunah insanlargha qaritilghan zorawanliq heriketlirini qattiq eyibleymiz؛ jinayet ötküzgenlerni jazagha tartilishi kérek dep qaraymiz. Emma jaza choqum xelq'ara insan heqliri we qanuniy ölchemlirige uyghun bolushi kérek. Xitay hökümiti xelq'ara qanun'gha xilap halda yürgüziwatqan ölüm jazalirini toxtitishi kérek."

Layihide yene mundaq déyilgen: "xitay xelq'ara kélishimlerdiki mejburiyet we wedilirige asasen, 5 ‏- iyul weqesidin kéyin tutqun qilin'ghanlarning tizimlikini xelq'ara qizil krisit jemiyitige tapshurushi kérek؛ xelq'ara tekshürüsh guruppisi we axbarat sahesining 5 ‏- iyul heqqidiki sotlargha qatnishishi we nazaret qilishi kérek."

Qarar layihiside sotliniwatqan mehkumlarning adwokat tutushigha we a'ile tawabati bilen körüshishige yol qoyushi tekitlen'gen.

Qarar layihiside yene, amérika prézidéntining, qanunsiz ölüm jazalirigha keskin ton bilen qarshiliq bildürüshi, tibet we ürümchide amérika konsulxanisi échishni qayta otturigha qoyushini؛ xitaydiki amérika elchixanisining 5 ‏- iyul sotigha qatniship, sotning qanuniyliqini közitish üchün, xitay hökümitige iltimas sunushi telep qilin'ghan.

Mezkur qararname, tünügün amérika awam palatasida tonushturulghan. Kéler hepte bu layihe muzakirige sunulup awazgha qoyulidu؛ eger awaz üstünlikige érishelise, amérikining 5 ‏- iyul weqesi heqqidiki éniq meydani süpitide élan qilinidu. Hazirgha qeder 5 ‏- iyul weqesi heqqide 50 ke yéqin dölet we teshkilatlar ipade bildürdi. Bularning ichide Uyghurlar terepte, eng qattiq pozitsiye bildürgini türkiye jumhuriyitidur.

Amérika hazirgha qeder bu heqte birqanche qétim ipade bildürgen؛ emma bu ipadiler, Uyghur teshkilatlirining kütken ümidlirige jawab bolalmighan idi. Közetküchilerning éytishiche, eger awam palatigha sunulghan yuqirqi layihe testiqtin ötse, bu amérikining 5 ‏- iyul weqesi heqqidiki eng éniq, eng keskin teleppuzdiki pozitsiyisi hésablinidu.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet