"Уйғур ели хитайниң әмәс, бәлки улуғ түркистанниң бир парчиси"

Уйғурлар тарихта бир қанчә қетим мустәқил дөләт вә императорлуқ қурған мәдәнийәтлик бир милләт. Түрк тарихчилар уйғур диярини улуғ түркистанниң бир парчиси дәп қарайду. Шуниң үчүн шәрқий түркистан дәп атайду. Хитай тарихчилар вә хитай даирилири уйғур диярини хитайниң бир парчиси дәп дава қилмақта.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2010-12-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайлар тәрипидин шинҗаң дәп атилип келиватқан шәрқий түркистан хәритиси
Хитайлар тәрипидин шинҗаң дәп атилип келиватқан шәрқий түркистан хәритиси
RFA

Мәрһум әйса йүсүп алиптекинниң вапатиниң 15 ‏- йили мунасивити билән уюштурулған йиғинда түрк дуняси тәтқиқат вәхпиниң рәиси профессор туран язған әпәнди түркистан һәққидә сөз қилип мундақ деди: "шәрқий түркистанда илгири йүздә 5% пирсәнтини тәшкил қилған хитайлар бүгүнки күндә йүздә 60% пирсәнттин ешип кәтти. Оттура асия дегән бир шәйи йоқ, оттура асия руслар вә инглизлар қолланған бир аталғу. Бизниң түрк күлкилиримиз болған йәрләрниң исми улуғ түркистан. Улуғ түркистан, ғәрбий түркистан вә шәрқий түркистан дәп иккигә айрилиду. Бүгүнки күндә ғәрбий түркистанда мустәқил җумһурийәтлиримиз бар, әмма шәрқий түркистанда вәзийәт башқичә болуп, әслидә дуняға пән - техникини, илим - мәрипәтни тунҗи қетим дуняға тарқатқан мәдәнийәт бөшүки шәрқий түркистан хитайниң ишғал астида. Улуғ түркистан дегән һаман шәрқий түркистан вә түркийә қатарлиқ пүткүл түрк дуняси әқлимизгә келиду."

Ғоҗа әхмәт йәсәвий вәхпидә уюштурулған әйса йүсүп алиптекинни хатириләш йиғинида сөз қилған вәхпиниң рәиси профессор әрдуған әслийүҗә әпәнди түркистан дегән темида тохтилип мундақ деди: " һәммимизгә мәлум болғандәк, түркистан қәдими бир түрк юрти. 5Милйон 716 миң квадрат километир йүз өлчими бар, қәдимки иптидаий тарихтин башлап 1924 ‏- йилиғичә, түркистан болуп тонулған. 1924 ‏- Йили 10 ‏- айдин башлап империализм күчләр қәдими түрк юртиниң исмини өзгәртип оттура асия дәп атиди. Бу түрк юрти улуғ түркистанниң 1милйон 800 миң квадрат километир земини шәрқий түркистан дәп аталған. Әмма, бизниң түрүклүк үчүн хизмәт қилидиған зиялийлиримиз қатарлиқ көп сандики кишиләр оттура асия дәп атап келиватимиз."

Биз йәнә буһәқтә техиму көп мәлуматқа еришиш үчүн, уйғур алимларниң пикир - қарашлирини игилидуқ. Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат институтиниң оқутқучиси профессор алимҗан инайәт шәрқий түркистанниң хитайниң бир парчиси әмәслики һәққидики тарихи пакитларни оттуриға қоюп мундақ деди: "шәрқий түркистан хитайлар билҗирлиғандәк әзәлдин бери хитай туприқи әмәс, бәлки түркләрниң юртидур. Хитайлар 1884 йилиғичә бу земинни "ғәрбий юрт" дегән мәнигә игә "хийү" дәп атап кәлгәниди. "Хийү" йәни "ғәрбий юрт" хас исим әмәс, бәлки омумий исим болуп, шәрқий түркистанниму өз ичигә алған оттура асия земининиң көплигән җайлирини көрситип бериду. 1884 Йилидин етибарән, хитайлар бу земинни "йеңи мустәмликә" дегән мәнигә игә "хин җиаң" исми билән атап, бу районни өзлириниң ишғал қиливалғанлиқини етирап қилмақта.

Шәрқий түркистанниң ғәрб һөҗҗәтлиридики исмиға кәлсәк, “шаһнамә”гә көрә, миладидин бурунқи дәврләрдә түркләр яшиған йәрләр "туран" дәп атилатти. Милади 7 әсирдин кейин, "туран" исми әрәб вә фарс мәнбәләрдә "түркистан"ға өзгәртилди. Марко полониң "саяһәтнамә"сидә шәрқий түркистан райони "бүйүк түркийә" дәп аталған. Турпан текистлиригә көрә, уйғурлар өзлири яшиған бу җайларни "уйғур ели" дәп атиған. "Бүйүк түркийә" дегән мәнигә игә "улуғ түркистан"ниң ғәрбий қисми 19 әсирниң иккинчи йеримида руслар тәрипидин ишғал қилинғандин кейин, шәрқтә қалған қисми "шәрқий түркистан" дәп атилишқа башлиди.

Хитайлар: «шинҗаң (шәрқий түркистан) әзәлдин хитай земинидур» дегән җүмлини өзлириниң шәрқий түркистанни бесивелишиниң сәвәби қилип көрсәтмәктә. 751 Йили йүз бәргән талас урушидин кейин, хитайлар бу тупрақларға миң йилғичә йеқин йолимиди. Шуңа хитайларниң: «шәрқий түркистан әзәлдин хитай земинидур» дейишкә қилчә һәққи йоқ. Хитайларниң шәрқий түркистанни "шинҗаң" дәп атиши вә хитайларниң 1940 йилидин 1950 йилиғичә болған арилиқта шәрқий түркистандики омумий нопуси бу земинниң әзәлдин хитай земини әмәсликини испатлап бәрмәктә. 1941 ‏- Йилидики нопус истатикисида шәрқий түркистандики уйғурларниң нопуси 2 милйон 984 миң болуп, омумий нопусниң 88% пирсәнтини игиләйду. Хитайларниң нопуси 187миң болуп омумий нопусниң 5% пирсәнтини игиләйду."

Бу һәқтә сәуди әрәбистан җиддә радиоси түркистан бөлүминиң хадими уйғур зиялий сираҗидин әзизи тарихта уйғурларниң бир қанчә қетим өз алдиға мустәқил дөләт вә императорлуқ қурған хәлқ икәнликини ипадиләп мундақ дәйду: " шәрқий түркистан земини пүтүнләй сәддичин сепилиниң сиртида қалиду. Сәддичин сепили хитайларниң тәсвиридә "қәбиһ қәбилиләр" дәп аталған қәбилиләрниң һуҗумлиридин хитайни мудапиә қилиш мәқситидә инша қилинған. Мана бу түркистанниң хитай туприқи ичидә әмәсликиниң тарихий бир дәлилидур. Уйғур хәлқниң тарихини көздин көчүридиған болсақ, буларниң узун тарихтин бери
‏" Орхун уйғур дөлити »( 646 - 840), « қараханийлар дөлити » (840 - 1212), «уйғур сәидийә ханлиқи» ( 1514 - 1679), « бәдөләт яқуб бәг қурған қәшқәрийә дөлити» (1860 - 1875), « шәрқий түркистан ислам җумһурийити» (1933 1934), «шәрқий түркистан җумһурийити» (1944 - 1949) қатарлиқ мустәқил дөләтләр қурғанлиқлирини көримиз.

Шәрқий түркистан 1949 - йили коммунист хитайлар тәрипидин ишғал қилинғандин бери, шәрқий түркистан хәлқи үзлүксиз һалда қаршилиқ көрситип кәлди. 60 Йилниң мабәйнидә хитайға қарши елип берилған инқилабий һәрикәтләрниң сани 460тин ешип кәтти. Бу һәрикәтләрниң давам қилишиму шәрқий түркистан хәлқиниң хитайлардин айрим яшап кәлгән вә биргә яшиялмайдиғанлиқини испатлап туриду."

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт